Hjördís Vilhjálmsdóttir ræddi við Hildigunni Sverrisdóttur, arkitekt og fyrrverandi deildarforseta í arkitektúr við Listaháskóla Íslands, og Guðmund Inga Þóroddsson, formann Afstöðu réttindafélags fanga, í þættinum Skipulagsmál á Útvarpi Sögu, um fyrirhugað öryggisfangelsi á Stóra-Hrauni. Guðmundur gagnrýndi áformin um 120 öryggisrými og sagði enga þörf fyrir svo umfangsmikla öryggisgæslu á Íslandi. Hann taldi ákvörðunina fremur byggjast á ótta við skipulagða glæpastarfsemi en raunverulegum þörfum fangelsiskerfisins. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Engin þörf sé fyrir 120 sérhönnuð öryggisrými
Guðmundur sagði brýna þörf fyrir fleiri fangelsisrými á Íslandi en hafnaði því að nauðsynlegt væri að byggja 120 sérhönnuð öryggisrými. Hann sagði engin slík rými vera til staðar í fangelsiskerfinu í dag og spurði hvað réttlætti svo umfangsmikla framkvæmd.
Hann benti á að öryggisfangelsi væru mun dýrari en hefðbundin fangelsi þar sem sérhanna þyrfti búnað, innréttingar og byggingarhluta til að uppfylla strangar öryggiskröfur. Hann taldi hagkvæmara að koma upp minni öryggisdeildum innan annarra fangelsa fyrir þá einstaklinga sem þyrftu sérstaklega stranga gæslu.
Telur ótta við glæpastarfsemi hafa áhrif á ákvarðanir
Guðmundur gagnrýndi umræðu um skipulagða glæpastarfsemi og taldi ótta almennings hafa verið nýttan til að réttlæta umfangsmiklar fjárveitingar til öryggismála.
Hann vísaði til ummæla ríkislögreglustjóra um leigumorðingja og alvarlega glæpastarfsemi og sagði slíkan málflutning geta auðveldað stjórnvöldum að afla fjármagns til öryggisframkvæmda.
Hjördís spurði hvort hann teldi umræðuna byggjast á uppspuna. Guðmundur gagnrýndi þá forgangsröðun að mun auðveldara virtist að fá fjárveitingar til öryggisbygginga en skólabóka, menntunar og endurhæfingar fanga. Hann taldi ákvörðunina um 120 öryggisrými hafa verið tekna án þess að raunveruleg þörf hefði verið nægilega skýrð.
Ekki þurfi fangelsi fyrir 120 einstaklinga á borð við Breivik
Hjördís spurði hvort verið væri að byggja fangelsi fyrir 120 einstaklinga sem þyrftu sambærilega gæslu og norski fjöldamorðinginn Anders Behring Breivik.
Guðmundur sagði vissulega koma upp einstök mál þar sem þörf væri á mjög umfangsmikilli öryggisgæslu. Hann nefndi nýlegt dæmi um einstakling sem hefði þurft stöðuga gæslu 4 fangavarða og kostað fangelsiskerfið mörg hundruð milljónir króna á nokkrum mánuðum.
Slík mál réttlættu þó ekki 120 öryggisrými að hans mati. Hægt væri að koma upp sérstökum deildum með fáeinum rýmum innan annarra fangelsa. Ef upp kæmi mál sambærilegt við mál Breiviks taldi hann jafnframt líklegt að leitað yrði samninga um afplánun erlendis.
Fangelsisbyggingar þurfi að miðast við íslenskar aðstæður
Hildigunnur gagnrýndi að íslensk stjórnvöld tækju oft upp erlendar hugmyndir án þess að aðlaga þær nægilega að íslenskum aðstæðum. Lausnir sem hentuðu fjölmennari ríkjum væru ekki endilega viðeigandi í fámennu samfélagi.
Hún sagði nauðsynlegt að móta skýra stefnu um tilgang fangelsisvistar áður en ný fangelsi væru hönnuð. Arkitektar ynnu að miklu leyti eftir forsögn yfirvalda um fjölda rýma, öryggiskröfur og starfsemi.
Guðmundur tók undir að Íslendingar hefðu oft sótt erlendar lausnir sem væru jafnvel orðnar úreltar í upprunalöndunum. Hann taldi mikilvægt að læra af reynslu Norðurlandanna en meta jafnframt hvað hentaði íslenska fangelsiskerfinu.
Vill fjölga almennum fangelsisrýmum í staðinn
Guðmundur ítrekaði að hann væri ekki andvígur byggingu nýrra fangelsa. Skortur á fangelsisrýmum væri alvarlegur og bregðast þyrfti við honum sem fyrst.
Hann taldi þó skynsamlegra að byggja fjölbreyttari fangelsisrými fyrir minna fé en að verja tugum milljarða króna í eitt öryggisfangelsi. Þannig mætti einnig leggja meiri fjármuni í menntun, meðferð og endurhæfingu fanga.
Hann sagði Afstöðu hafa kynnt sér ódýrari fangelsislausnir í Evrópu þar sem meiri áhersla væri lögð á að draga úr endurteknum afbrotum.
Þótt Afstaða hefði fengið að koma að hönnun nýja fangelsisins og ýmsar athugasemdir félagsins hefðu verið teknar til greina breytti það ekki afstöðu hans. Guðmundur taldi enn enga þörf fyrir 120 öryggisrými og að fjármununum væri betur varið í lausnir sem fjölguðu fangelsisrýmum og bættu árangur fangelsiskerfisins.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.