Nýleg umfjöllun Carls Baudenbachers, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, dregur skýrt fram meginatriðið í umfjölluninni um mögulega aðild Ísland að ESB: Hvers vegna ætti ríki sem þegar hefur víðtækan aðgang að innri markaði Evrópu að afsala sér meira sjálfstæði til að fá aðild að pólitísku sambandi sem var hannað fyrir allt aðrar aðstæður?
EES-samningurinn nægir okkur
Baudenbacher bendir á að EES-samningurinn hafi frá 1994 sameinað markaðsaðgang Íslands og stofnanalegt sjálfstæði. Ísland tekur þátt í innri markaðinum, en eftirlit og dómsúrlausnir á EFTA-hliðinni fara í gegnum ESA og EFTA-dómstólinn, en ekki framkvæmdastjórn ESB eða Evrópudómstólinn.
Þetta er þó ekki fullkomið fyrirkomulag. Ísland innleiðir stóran hluta gerða og reglna innri markaðarins án þess að sitja með atkvæðisrétt þegar þær eru endanlega samþykktar. En EES nær hvorki til sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB né landbúnaðarstefnu Íslands. Þar með varðveitir Ísland mun stærra vald yfir helstu auðlindum sínum en það hefði sem aðildarríki.
Aðild Íslands að ESB? Til hvers?
Full ESB-aðild íslands væri því ekki einfaldlega „meiri þátttaka í Evrópusamstarfi“. Hún fæli í sér þátttöku í sameiginlegri viðskiptastefnu, sem er einkavaldsvið ESB og í regluverki þar sem sameiginlegar ákvarðanir geta ráðið úrslitum um mál sem hafa bein áhrif á sjávarútveg, utanríkisviðskipti, reglusetningu og efnahagslegt fullveldi Íslands.
Sitja við borðið
Þeir sem mæla fyrir aðild segja að Ísland þurfi að „sitja við borðið“. Það hljómar vel, en litlu ríki fylgir ansi lítið vægi við það borð. Í ráðherraráði ESB eru fjölmargar ákvarðanir teknar með auknum meirihluta: að minnsta kosti 55% ríkja, sem saman standa fyrir 65% íbúa sambandsins. Ísland myndi vissulega hafa ráðherra, þingmann og fulltrúa í stofnunum sambandsins en það hefði hvorki neitunarvald um öll mikilvæg mál né burði til að móta niðurstöðu eitt og sér.
ESB vill stækka áhrifasvæði sitt
ESB er heldur ekki einungis bandalag frjálsra og efnahagslega jafnstæðra ríkja. Það er einnig umfangsmikið samstöðukerfi. Um 392 milljörðum evra, nær þriðjungi fjárlaga ESB 2021–2027, er varið til samheldnistefnu sem á að draga úr þróunarmun milli ríkja og svæða. Það er ekki góðgerðarstarf, heldur forsenda þess að halda saman ríkjum sem búa við mjög ólíka framleiðni, tekjur, stjórnsýslugetu og skuldastöðu.
Þess vegna leggur ESB ríka áherslu á að tengja efnahagslega veikari ríki Balkanskaga og Austur-Evrópu við sambandið. Opinber rök eru friður, öryggi, réttarríki og hagvöxtur. Í raun snýst þetta einnig um að færa þau inn á pólitískt og efnahagslegt áhrifasvæði ESB, draga úr áhrifum annarra stórvelda og koma í veg fyrir óstöðug „grá svæði“ við ytri mörk sambandsins.
Hvað græðir Ísland á ESB-aðild?
Þessi stefna kann að þjóna hagsmunum ESB. Hún svarar hins vegar ekki þeirri spurningu hvað Ísland hefur að vinna. Ísland er ekki ríki sem þarf aðild til að komast undan fátækt, óstöðugleika eða einangrun. Það er þegar þátttakandi í innri markaðinum, með eigin auðlindir, eigin gjaldmiðil og möguleika á sjálfstæðri viðskiptastefnu utan þeirra sviða sem EES takmarkar.
Aðildarsinnar ættu því að sýna fram á meiri ávinning en kostnað. Almenn slagorð um að „vera með“ og fá sæti við borðið“ nægja ekki. Án skýrrar greiningar á áhrifum fyrir sjávarútveg, fullveldi, dómstóla, viðskiptastefnu og lýðræðislegt sjálfræði verður tilraun til að leiða Ísland inn í ESB fremur merki um skort á sjálfstæðri stefnumótandi hugsun en raunhæfa framtíðarsýn. Niðurstaðan er sú, að Ísland á ekki að ganga í ESB.