Arnþrúður Karlsdóttir og Pétur Gunnlaugsson, ræddu við Arnar Þór Jónsson, lögmann og fyrrverandi héraðsdómara í Fréttum vikunnar í dag, um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu og friðhelgi einkalífs. Arnar sagði Íslendinga vera að stíga inn í orwellskan veruleika þar sem ríkinu væru veittar sífellt víðtækari heimildir til eftirlits og rannsóknaraðgerða. Forvirkar rannsóknaraðgerðir gætu að lokum beinst gegn öllum en ekki aðeins skipulögðum glæpahópum. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Almennir borgarar lenda einnig í skotlínunni
Skipulögð glæpastarfsemi, aukið ofbeldi og sú harka sem komið hefur upp í íslensku samfélagi eru að mati Arnars mjög alvarlegt vandamál. Ofbeldi brýst jafnvel út um hábjartan dag og stjórnvöld þurfa að geta brugðist við þeirri þróun.
Það réttlætir hins vegar ekki að ríkisvaldinu séu veittar heimildir án skýrra marka. Þegar ríkið fær auknar heimildir undir því yfirskini að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi lenda almennir borgarar einnig í skotlínunni. Forvirkar rannsóknaraðgerðir geta þannig að lokum beinst gegn öllum.
Við erum að stíga inn í orwellskan veruleika
Arnþrúður spurði hvað yrði um friðhelgi einkalífs og heimilis þegar lögregla fengi auknar rannsóknarheimildir.
Arnar svaraði að Íslendingar væru í raun að stíga inn í orwellskan veruleika. Friðhelgi einkalífs væri eitt þeirra grundvallarréttinda sem stjórnarskráin ætti að verja og ekkert ríki sem kenndi sig við frjálslynda stjórnarhætti ætti að geta vaðið inn í einkasamtöl fólks eða friðhelgi heimilis þess.
Samt væri verið að skapa slíkan veruleika með löggjöf og sífellt umfangsmeira eftirliti ríkisins.
Síminn blandaði sér í samtalið
Arnar nefndi atvik sem kom fyrir hann þegar hann ræddi við vin sinn sem var að lýsa húsinu sínu. Síminn féll úr stól og skall á hörðu gólfi.
Í miðri setningu vinarins blandaði síminn sér í samtalið og sagði: „Segðu mér meira frá húsinu þínu.“
Þeir urðu báðir alveg stjarfir. Höggið virtist hafa sett Siri eða sambærilegan búnað í símanum af stað og tækið hafði greinilega verið að hlusta á samtal þeirra.
Atvikið sýndi að mati Arnars að tæknileg skilyrði væru þegar til staðar fyrir umfangsmikið eftirlit ef ríkisvaldið ákvæði einhvern tíma að nýta tæknina gegn almenningi.
Staðsetningarkerfið prófað í COVID
Umræðan færðist einnig að COVID-faraldrinum. Arnar rifjaði upp atvik þegar smit kom upp í miðbæ Reykjavíkur og yfirvöld fengu upplýsingar um kortafærslur fólks sem hafði verið statt á ákveðnum póstnúmerum á tilteknum tíma.
Með þeim upplýsingum var hægt að sjá hverjir höfðu verið á tilteknum veitingastöðum eða börum og fólki var síðan sagt að halda sig heima. Arnþrúður benti á að þar hefði staðsetningarkerfið verið prófað.
Arnar tók undir það og sagði dæmið sýna að ekki væri um einhverja fjarlæga samsæriskenningu að ræða. Tæknileg geta til víðtæks eftirlits væri þegar til staðar.
Lögreglan geti njósnað án dómsúrskurðar
Stjórnarskráin er skrifuð til að setja ríkisvaldinu skorður en þróunin gengur að mati Arnars sífellt í þá átt að taka bremsurnar af því.
Forvirkar rannsóknaraðgerðir lögreglu væru nýjasta birtingarmynd þess. Verið væri að opna fyrir að lögreglan gæti njósnað um einstaklinga án dómsúrskurðar og hafið aðgerðir áður en málið kæmi fyrir dómara. Þróunin væri svo varhugaverð að almenningur yrði að opna augun fyrir því að ríkið væri ekki endilega besti vinur borgaranna.
Réttindin sneidd burt með salamiaðferðinni
Arnar líkti þróuninni við þá salamiaðferð sem Davíð Oddsson hefði oft talað um.
Smátt og smátt væri sneitt af réttindum borgaranna þar til ekkert stæði eftir nema falleg orð í stjórnarskránni.
Ríki gætu haft glæsilegar stjórnarskrár á pappír, án þess að raunveruleg mannréttindi væru virt. Þar vísaði Arnar meðal annars til Sovétríkjanna og Suður-Afríku þar sem mannréttindi hefðu verið fótum troðin þegar það hentaði valdhöfum.
Skýr mörk þurfa að vera á rannsóknarheimildum
Arnþrúður tók fram að lögregla þyrfti raunveruleg úrræði gegn mafíum og öðrum alvarlegum glæpahópum. Í sumum tilvikum gæti bið eftir dómsúrskurði jafnvel tafið aðgerðir lögreglu.
Hún spurði hvort hægt væri að afmarka forvirku heimildirnar við ákveðna málaflokka og tryggja þannig að þeim yrði ekki beitt utan þeirra tilvika sem þær væru ætlaðar fyrir.
Arnar varaði við því að heimildir sem væru upphaflega réttlættar með baráttu gegn alvarlegum glæpum gætu síðar færst yfir á önnur svið.
Heimildirnar geti síðar verið notaðar gegn Pétri og Páli
Góður tilgangur nægir ekki til að tryggja að valdheimildir verði ekki misnotaðar. Forvirkar rannsóknarheimildir séu settar með þeim rökum að nauðsynlegt sé að berjast gegn skipulagðri glæpastarfsemi en síðar geti þeim verið beitt gegn „Pétri og Páli“ í allt öðrum málum sagði Arnar.
Aðhald gegn valdboði og stjórnlyndi þurfi að lokum að koma frá almenningi sjálfum.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.