Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Leif Árnason, fyrrverandi flugstjóra og Valgerði Snæland Jónsdóttur, fyrrverandi skólastjóra, sérkennslufræðing og löggiltan náms- og starfsráðgjafa, í Fréttum vikunnar um skuggastjórnendur. Valgerður og Leifur lýstu áhyggjum af áhrifum alþjóðlegra fjármálaafla, samtaka og stofnana á ákvarðanir stjórnvalda, menntakerfið og fjárhag almennings. Þetta ástand endurspeglaði uppreisnina í Frakklandi og öðrum Evrópuríkjum. Þau sögðu mikilvægt að upplýsa hverjir mótuðu stefnuna og hver bæri ábyrgð á breytingum sem hefðu orðið á íslensku samfélagi. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Hverjir fara með raunveruleg völd?
Valgerður spurði hverjir stæðu á bak við breytingar sem hefðu orðið á húsnæðismarkaði og í íslenska skólakerfinu undanfarna áratugi. Hún rifjaði upp hvernig byggingarsamvinnufélög hefðu áður gert ungu fólki kleift að eignast íbúðir með eigin vinnuframlagi en slíkt fyrirkomulag væri ekki lengur í boði með sama hætti.
Hún lýsti reynslu sinni af því að eignast fyrstu íbúðina árið 1974 í gegnum Byggingarsamvinnufélag Kópavogs. Kaupendur gátu unnið við bygginguna og fengið vinnuframlagið metið til lækkunar á greiðslum. Nú sæti ungt fólk hins vegar oft fast á leigumarkaði eða í foreldrahúsum þrátt fyrir að vera komið með menntun og atvinnu.
Valgerður spurði hverjir hefðu ákveðið að hverfa frá þessum úrræðum og hvers vegna ekki væri lengur sýndur sami vilji til að hjálpa ungu fólki að eignast húsnæði.
Leifur lýsti skuggastjórnendum sem áhrifamiklum einstaklingum sem störfuðu utan sviðsljóssins. Hann rifjaði upp orð kunningja síns um að þeir sem réðu mestu væru svo fáir að þeir kæmust fyrir í einni stórri farþegaþotu.
Fjármálakerfið og erlendir áhrifavaldar
Arnþrúður vakti athygli á áhrifum Seðlabanka Íslands á lánastefnu viðskiptabankanna og spurði hvers vegna sjálfstæð fjármálafyrirtæki þyrftu að fylgja fyrirmælum bankans.
Hún rifjaði upp tímabilið þegar vextir lækkuðu verulega eða í 1% á árinu 2021 og fyrstu kaupendur voru hvattir til að nýta séreignarsparnað sinn við íbúðakaup. Þegar vextir hækkuðu á ný jukust afborganirnar og margir lentu í fjárhagserfiðleikum.
Hún gagnrýndi hvernig ákvarðanir fjármálakerfisins gætu haft svo víðtækar afleiðingar fyrir almenning og beindi sjónum að tengslum Seðlabankans við alþjóðlegt fjármálakerfi.
Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Alþjóðabankinn fylgdust með þróun efnahagsmála hér á landi og Ísland væri hluti af stærra kerfi þar sem ákvarðanir og stefnumörkun mótist óhjákvæmilega af alþjóðlegum hagsmunum.
Tengslanet Soros og alþjóðlegra samtaka
Leifur nefndi Open Society Foundations, samtök sem George Soros stofnaði, og tengslanet bandaríska auðmannsins Neville Roy Singham sem dæmi um alþjóðlega aðila sem hefðu áhrif á stjórnmál og upplýsingamiðlun.
Hann hefur safnað gögnum um starfsemi þessara samtaka og notað gervigreind til að bera saman upplýsingar um tengsl þeirra. Þar hefði komið fram hvernig ólík félagasamtök gætu starfað saman að sameiginlegum markmiðum þótt starfsemin færi fram í mismunandi löndum.
World Economic Forum, Sameinuðu þjóðirnar og önnur alþjóðleg samtök voru einnig nefnd. Leifur benti á að áhrif þeirra gætu náð til löggjafar, menntunar og stjórnsýslu í gegnum samstarf við stjórnvöld og stofnanir.
Hann lýsti því hvernig samtökin gætu myndað víðtæk tengslanet þar sem sömu einstaklingar og stofnanir kæmu að stefnumótun á mörgum sviðum.
Samfélagsbreytingar framkvæmdar í litlum skrefum
Leifur fjallaði ítarlega um Fabian Society, í Bretlandi, sem var stofnað árið 1884. Samtökin byggja á þeirri hugmynd að samfélagsbreytingum verði komið á með stigvaxandi breytingum á löggjöf, menntun og stjórnsýslu fremur en skyndilegri byltingu.
Hann líkti aðferðinni við að skera eina sneið af pylsu í einu þar til breytingarnar hefðu náð fram að ganga.
Fabian Society hefur tengsl við breska Verkamannaflokkinn og nefndi Leifur, Keir Starmer og Andy Burnham meðal stjórnmálamanna sem tengdust samtökunum.
Hann lýsti því hvernig slíkar breytingar gætu smám saman mótað samfélagsgerðina án þess að almenningur sæi fyrir sér heildarniðurstöðuna.
Heimsmarkmiðin í íslenskum skólum
Valgerður gagnrýndi innleiðingu heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna í íslenska grunnskóla og lýsti því hvernig markmiðin væru hengd upp á veggi kennslustofa, jafnvel í dýrum innrömmuðum myndarömmum.
Hún spurði hvers vegna grunnskólar væru orðnir UNICEF-skólar og framhaldsskólar tækju þátt í UNESCO-verkefnum. Óljóst væri hvaða skuldbindingar fylgdu þátttökunni og hverjir hefðu samþykkt þær.
Valgerður rifjaði upp breytingar sem urðu á íslensku grunnskólakerfi eftir setningu grunnskólalaga árið 1974. Á þeim tíma hefðu orðið miklar breytingar á stjórnun skóla, námsbókaútgáfu og aðalnámskrám.
Hún vakti athygli á því að alþjóðleg stefnumótun í umhverfis- og samfélagsmálum hefði hafist fyrr, meðal annars með ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Stokkhólmi árið 1972, og spurði hversu mikil áhrif slíkar hugmyndir hefðu haft á íslenska menntastefnu.
Hún gagnrýndi að pólitísk stefnumál væru orðin svo áberandi í skyldunámi barna og að kennarar gerðu sér ekki nægilega grein fyrir áhrifunum.
Fréttaflutningur geti skapað ranga heildarmynd
Leifur lýsti því hvernig alþjóðleg tengslanet gætu haft áhrif á upplýsingamiðlun og hvernig fréttaflutningur gæti skapað ranga mynd af atburðum, án þess að einstakar upplýsingar væru beinlínis rangar.
Með því að velja ákveðnar upplýsingar til birtingar en sleppa öðrum væri hægt að hafa áhrif á skilning almennings. Sérstaklega skipti máli að greina frá aðdraganda atburða og þeim hagsmunum sem kynnu að liggja að baki.
Arnþrúður benti á að almenningur gerði sér ekki alltaf grein fyrir hversu skipulögð upplýsingamiðlun gæti verið og hvernig fréttir og túlkun atburða dreifðust milli landa.
Valgerður lagði áherslu á að nauðsynlegt væri að komast að því hverjir hefðu raunveruleg áhrif á stefnumótun og ákvarðanir sem snertu framtíð íslensks samfélags. Hún sagðist ætla að halda áfram að leita svara um hverjir þessir skuggastjórnendur væru.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.