Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Guðbjörn Guðbjörnsson, stjórnsýslufræðing, fyrrverandi yfirtollvörð og formann Tollvarðafélagsins í Fréttum vikunnar um breytt eðli alvarlegra afbrota hér á landi. Morðið í Rauðagerði og nýlegt stungumál í Kópavogi voru meðal þeirra mála sem þau ræddu þegar þau báru saman glæpi fyrri ára og þá þróun sem nú blasir við. Leigumorð, gengjaátök, hnífar og sveðjur væru hluti af glæpamynstri sem hefði verið framandi íslensku samfélagi fyrir ekki svo löngu. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Morðið í Rauðagerði markaði breytta tíma
Morðið í Rauðagerði var eitt dæmanna um hversu mjög eðli alvarlegra afbrota hefði breyst. Guðbjörn rifjaði upp að manndráp á Íslandi hefðu áður oftast orðið við allt aðrar aðstæður og tengst persónulegum átökum, heimilisofbeldi eða ölæði.
Það drægi ekkert úr alvarleika eldri manndrápsmála en mynstrið væri annað nú. Leigumorð og átök tengd glæpagengjum væru komin inn í íslenskan veruleika og þar sæjust einkenni sem áður hefðu helst þekkst frá öðrum Evrópulöndum.
Arnþrúður nefndi nýlegt stungumál í Kópavogi sem dæmi um breytt glæpamynstur hér á landi. Sveðjur væru einnig komnar við sögu í ofbeldisbrotum þótt slík vopn hefðu áður verið nær óþekkt í íslenskri glæpamenningu. Guðbjörn rifjaði upp að sveðjur hefðu vissulega lengi verið til á Íslandi sem verkfæri en fólk hefði ekki gengið með þær á almannafæri eða notað þær við glæpi.
Refsingin þarf að senda skýr skilaboð
Arnþrúður sagði að breytt glæpamynstur kallaði jafnframt á umræðu um hvaða skilaboð refsikerfið sendi út í samfélagið og út í heim með viðbrögðum við alvarlegum brotum eins og manndrápum. Guðbjörn tók leigumorð sem dæmi og lýsti því hvernig brotamaður gæti jafnvel reiknað saman greiðsluna fyrir brotið og þá refsingu sem biði hans.
Arnþrúður lagði áherslu á að þeir sem kæmu til Íslands í þeim tilgangi að fremja slík brot yrðu að vita að afleiðingarnar og refsingin yrði mjög þung. Refsingin þyrfti að hafa raunverulegan fælingarmátt svo ekki yrðu send þau skilaboð að áhættan við að fremja alvarlegt brot hér á landi væri lítil.
Guðbjörn sagði að reynslan frá Svíþjóð sýndi jafnframt hvað gæti gerst þegar glæpasamtök nýttu börn og ungmenni til alvarlegra ofbeldisbrota vegna vægari viðurlaga. Þar gætu eldri brotamenn fengið ungmenni til að fremja morð gegn greiðslu í þeirri vissu að aldur þeirra hefði áhrif á refsinguna. Hann sagði skilaboð refsikerfisins komast til skila og því skipti máli hvernig samfélagið brygðist við.
Þolendur mega ekki gleymast
Arnþrúður vakti einnig athygli á stöðu eftirlifenda, meðal annars maka og barna þeirra sem hefðu verið myrtir. Þegar rætt væri um refsingu brotamanna mætti ekki gleyma þeim sem þyrftu að lifa áfram með afleiðingum brotsins.
Guðbjörn fór yfir mismunandi hlutverk refsinga. Refsingin sjálf og fælingarmátturinn skiptu máli ásamt betrun brotamannsins en þolendur og eftirlifendur væru einnig hluti af þeirri heild sem refsikerfið þyrfti að taka mið af. Arnþrúður sagði að bak við hugtakið hegningarlög væri sú hugsun að það væri verið að hegna viðkomandi aðila fyrir glæp og síðan væri líka hugsunin sú að með því að hegna fyrir brot, ætti það að vera öðrum til viðvörunar.
Sama gilti um þá sem lifðu af alvarlegar líkamsárásir. Arnþrúður nefndi fólk sem væri illa haldið á sjúkrahúsi og gæti glímt við afleiðingarnar mánuðum eða árum saman. Þolendur ættu oft erfitt með að sækja rétt sinn á meðan umfjöllunin beindist mun meira að þeim sem frömdu brotin.
Breytt eðli alvarlegra glæpa kallaði því bæði á öflugar varnir og refsikerfi sem sendi skýr skilaboð. Jafnframt þyrfti að tryggja að réttur og staða þolenda hyrfi ekki í umræðunni um þá sem hefðu framið refsivert athæfi.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.