Áform Donalds Trump Bandaríkjaforseta um að Bandaríkin nái yfirráðum yfir Grænlandi og vaxandi óvissa um öryggisskuldbindingar Bandaríkjanna hafa orðið hluti af umræðunni fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna um framhald aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið og valda miklum ákafa Þorgerðar Katrínar og Kristrúnu í ESB málinu. Eiríkur Bergmann, prófessor í stjórnmálafræði við Háskólann á Bifröst, segir rök Trump fyrir mikilvægi Grænlands í öryggismálum eiga með sambærilegum hætti við um Ísland. Þetta kemur fram á vef CNBC.
Íslendingar ganga að kjörborðinu á laugardag og greiða atkvæði um hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Mjótt er á munum samkvæmt skoðanakönnunum og hefur umræða um öryggismál bæst við hefðbundin ágreiningsefni um efnahagsmál, fullveldi, sjávarútveg og íslensku krónuna.
Vaxandi áhugi stórveldanna á norðurslóðum er hluti af þessari þróun. Bráðnun hafíss opnar nýjar siglingaleiðir og mikilvægi svæðisins hefur aukist vegna auðlinda og öryggismála. Á sama tíma hefur Trump ítrekað lýst áhuga á að Bandaríkin nái yfirráðum yfir Grænlandi og vísað til þjóðaröryggis Bandaríkjanna því til stuðnings.
Segir rök Trump eiga við um Ísland
Eiríkur Bergmann segir stöðu Íslands ekki óskylda stöðu Grænlands þegar horft er til þeirra öryggisraka sem Bandaríkjaforseti hefur sjálfur sett fram.
„Öll þau rök sem Bandaríkjaforseti hefur sett fram fyrir því hvers vegna nauðsynlegt væri fyrir Bandaríkin að eignast Grænland eiga í raun með sama hætti við um Ísland. Eini munurinn er sá að Ísland er formlega sjálfstætt ríki,“ sagði Eiríkur.
Ísland er stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu en er eina aðildarríki NATO sem hefur engan eigin her. Landið er jafnframt á svokölluðu GIUK-hliði milli Grænlands, Íslands og Bretlands sem tengir norðurslóðir við Norður-Atlantshaf og hefur lengi haft mikla hernaðarlega þýðingu.
Segir traust á Bandaríkjunum hafa minnkað
Öryggi Íslands byggist ekki eingöngu á NATO-aðildinni. Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 hefur gegnt lykilhlutverki í vörnum landsins.
Eiríkur segir að minnkandi traust á Bandaríkjunum sem öryggissamstarfsaðila sé orðið eitt þeirra mála sem hafi áhrif á umræðuna um stöðu Íslands.
„Öryggi og varnir Íslands eru tryggðar með aðild okkar að NATO en einnig, og fyrir marga enn frekar, með tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. Nú eru margir farnir að endurmeta gildi þess varnarsamnings,“ sagði Eiríkur.
Utanríkisráðherra Íslands hefur einnig bent á breytt alþjóðlegt umhverfi. Í upphafi árs sagði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir að aukið samtal og samstarf við ESB væri mikilvægt til að tryggja íslenska hagsmuni. Hún sagði alþjóðakerfið sem ríkt hefði frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar vera í uppnámi.
Efnahagsmál og sjávarútvegur áfram í forgrunni
Þrátt fyrir aukið vægi öryggismála telja sérfræðingar að innanlandsmál ráði enn mestu um afstöðu Íslendinga. Þar vega efnahagsmál, fullveldi, sjávarútvegur og framtíð íslensku krónunnar þungt.
Jón Daníelsson, forstöðumaður Systemic Risk Centre við London School of Economics, segir evruna vera eitt helsta aðdráttaraflið fyrir þá Íslendinga sem vilja aðild.
Hann bendir á óstöðugleika íslensku krónunnar og háa vexti og segir evruna vera það sem margir stuðningsmenn aðildar horfi sérstaklega til.
Jón telur hins vegar sjávarútveginn geta orðið mun erfiðara úrlausnarefni. Ísland hefur áður háð harðar deilur við Evrópuríki um yfirráð yfir fiskimiðum sínum og segir hann sjávarútveginn hafa táknrænt jafnt sem efnahagslegt vægi fyrir Íslendinga.
Hann telur að jafnvel þótt Íslendingar kysu á endanum að ganga í ESB myndu skilyrði sambandsins varðandi sjávarútveg skipta miklu fyrir endanlega afstöðu þjóðarinnar.
Katrín sér ekki rökin fyrir aðild
Katrín Jakobsdóttir, fyrrverandi forsætisráðherra, hefur hins vegar lýst þeirri afstöðu að hún sjái ekki rökin fyrir fullri aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Hún bendir á að Ísland eigi þegar náið efnahagssamstarf við ESB og að lífskjör Íslendinga séu há. Katrín hefur þó sagt mikilvægt að virða niðurstöðu þjóðarinnar vilji meirihluti hefja aðildarferlið að nýju en hennar eigin afstaða hafi ekki breyst.
Ísland er þegar nátengt Evrópusambandinu í gegnum Evrópska efnahagssvæðið sem veitir aðgang að innri markaði sambandsins án fullrar aðildar. Ísland er einnig hluti af Schengen-samstarfinu.
ESB gæti fengið mikilvægan pólitískan sigur
Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst ekki um beina inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Verði niðurstaðan já verða aðildarviðræður hafnar að nýju. Náist samningur yrði hann síðan lagður sérstaklega fyrir íslensku þjóðina til samþykktar eða synjunar.
Eiríkur telur mögulegt að samningaviðræður gætu gengið tiltölulega hratt verði niðurstaðan já. Næstu Alþingiskosningar þurfa að fara fram í síðasta lagi í ágúst 2028 og gæti tímasetning þeirra haft áhrif á framvindu málsins.
Steven Blockmans, aðstoðarforstjóri International Centre for Defence and Security, segir mögulega inngöngu Íslands jafnframt hafa pólitískt gildi fyrir Evrópusambandið. Eftir útgöngu Bretlands gæti sambandið litið á inngöngu Íslands sem mikilvægan árangur.
Ísland er meðal þeirra ríkja sem standa hátt hvað varðar landsframleiðslu á mann og lýðræðislega stjórnarhætti. Aðild landsins gæti því að hans sögn veitt Evrópusamrunanum aukinn pólitískan gljáa.