Hagfræðistofnun Háskóla Íslands telur að aðild Íslands að Evrópusambandinu og upptaka evru myndi hafa víðtæk og kerfisbundin áhrif á íslenskt efnahagslíf. Þetta kemur fram í ítarlegum svörum stofnunarinnar við fyrirspurn utanríkismálanefndar Alþingis þar sem fjallað er um áhrif á hagvöxt, verðlag, vexti, atvinnu, ríkisfjármál og lífeyrissjóði.
Sameiginleg mynt eykur viðskipti en dregur úr sveigjanleika
Í greiningunni kemur fram að upptaka evru myndi líklega hafa mest áhrif allra breytinga sem fylgja aðild. Með sameiginlegri mynt hverfur gengisáhætta, sem auðveldar bæði viðskipti og fjárfestingar. Verðsamanburður milli landa verður einfaldari og viðskipti skilvirkari, sem getur aukið sérhæfingu og framleiðni.
Rannsóknir sem vísað er til benda til þess að myntbandalög geti aukið viðskipti milli landa verulega og haft jákvæð áhrif á tekjur og hagvöxt. Þá er einnig bent á að innri markaður Evrópusambandsins hafi aukið landsframleiðslu aðildarríkja umtalsvert til lengri tíma.
Á móti kemur að Ísland myndi missa sjálfstæða peningastefnu. Ekki yrði lengur hægt að bregðast við innlendum efnahagsáföllum með vaxtabreytingum eða gengisfellingu. Aðlögun að áföllum þyrfti því að fara fram í gegnum laun, verðlag og atvinnu, sem gæti leitt til hægari viðbragða og aukinna sveiflna á vinnumarkaði.
Verðlag: matvörur gætu lækkað en áhrif eru misjöfn
Evrópusambandið er langmikilvægasti viðskiptamarkaður Íslands, með yfir helming útflutnings og stóran hluta innflutnings. Með sameiginlegri mynt og aukinni samkeppni gæti verðlag orðið gegnsærra og þrýstingur aukist á lægra verð.
Sérstaklega er bent á að matvælaverð á Íslandi sé verulega hærra en í Evrópusambandinu. Samanburður sýnir að matur er talsvert dýrari hér á landi en í flestum ríkjum sambandsins. Talið er mögulegt að aðild gæti leitt til umtalsverðrar lækkunar, meðal annars vegna afnáms tolla og aukins innflutnings.
Hins vegar eru áhrifin ekki einhlít. Með aðild myndi Ísland taka upp sameiginlega ytri tolla Evrópusambandsins, sem gæti hækkað verð á sumum vörum. Þá benda rannsóknir til þess að gjaldmiðlaskipti ein og sér hafi ekki mikil áhrif á heildarverðlag, þó verð á einstökum vörum geti hækkað tímabundið.
Vextir og lánskjör: Verulegur munur á Íslandi og evrusvæði
Greiningin sýnir að vextir á Íslandi hafa lengst af verið mun hærri en á evrusvæðinu. Þetta á bæði við um húsnæðislán heimila og lán til fyrirtækja.
Upptaka evru gæti lækkað fjármagnskostnað, aukið fjárfestingu og haft jákvæð áhrif á efnahagsumsvif. Lægri vextir gætu hins vegar ýtt undir hækkun fasteignaverðs, sérstaklega til skamms tíma.
Bent er á að hærra vaxtastig hér á landi endurspegli meðal annars verðbólguvæntingar, minni samkeppni á fjármálamarkaði og sérstöðu íslenska fjármálakerfisins.
Atvinnumarkaður: Tilfærsla milli greina líkleg
Aukin viðskipti og fjárfesting gætu aukið eftirspurn eftir vinnuafli í útflutningsgreinum. Á sama tíma gæti aukin samkeppni frá innflutningi þrengt að atvinnugreinum sem njóta verndar í dag.
Heildaráhrif á atvinnu ráðast því af aðlögunarhæfni vinnumarkaðarins. Ef vinnuafl flyst hratt milli greina gætu áhrifin orðið jákvæð, en hæg aðlögun gæti leitt til aukins atvinnuleysis til skemmri tíma.
Einnig er bent á að sveiflur í íslensku hagkerfi hafa verið meiri en á evrusvæðinu, sem gæti breyst til lengri tíma með upptöku evru, þó að nýjar áskoranir skapist þegar efnahagsstefna er mótuð utan landsins.
Ríkisfjármál: Aukin áhersla á aga og stöðugleika
Við upptöku evru myndi peningastefna færast til Evrópska seðlabankans og íslensk stjórnvöld missa eitt helsta stýritæki hagstjórnar.
Fjármálastefna yrði áfram í höndum ríkisins, en hún er talin síður sveigjanleg og hægari í viðbrögðum. Því yrði enn mikilvægara að halda ríkisfjármálum í jafnvægi og byggja upp varasjóði til að mæta áföllum.
Einnig er bent á að mistök í ríkisfjármálum geti haft meiri afleiðingar þegar ekki er lengur hægt að bregðast við með gengisbreytingum eða vaxtabreytingum.
Lífeyrissjóðir: Stærri markaður og minni gjaldeyrisáhætta
Aðild og upptaka evru myndi stækka fjárfestingarmarkað lífeyrissjóða verulega og draga úr gjaldeyrisáhættu. Það gæti aukið möguleika á betri dreifingu eigna og stöðugri ávöxtun.
Á móti kemur að íslenskur markaður hefur oft boðið hærri vexti, sem gæti haft áhrif á ávöxtun til framtíðar.
Niðurstaða: Ávinningur og áhætta haldast í hendur
Í heild sýnir greiningin að ESB-aðild og upptaka evru gæti aukið hagvöxt, lækkað verð og bætt aðgengi að fjármagni. Á móti fylgir minni sveigjanleiki í efnahagsstjórn, aukin þörf fyrir aðlögun á vinnumarkaði og meiri krafa um aga í ríkisfjármálum.
Hér að neðan má sjá skjalið með svörum hagfræðistofnunar.