Hjördís Vilhjálmsdóttir ræddi við Hildigunni Sverrisdóttur, arkitekt og fyrrverandi deildarforseta í arkitektúr við Listaháskóla Íslands, og Guðmund Inga Þóroddsson formann Afstöðu, réttindafélags fanga, í þættinum Skipulagsmál á Útvarpi Sögu, um kostnað við fangelsisbyggingar og möguleika á að efla endurhæfingu fanga. Guðmundur telur að með ódýrari og hagkvæmari byggingarlausnum mætti fjölga fangelsisrýmum og um leið verja meiri fjármunum til menntunar, meðferðar og stuðnings við fanga. Hann vísaði sérstaklega til fangelsis í Finnlandi sem hann sagði hafa kostað um 7 milljarða króna, samanborið við 33 milljarða sem áætlaðir væru í nýtt öryggisfangelsi á Stóra-Hrauni. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Fangelsi í Finnlandi kostaði um 7 milljarða
Guðmundur sagði að íslensk stjórnvöld gætu nýtt reynslu annarra Norðurlanda til að byggja fangelsi fyrir mun lægri fjárhæðir en nú væri áætlað. Hann nefndi sérstaklega fangelsi í Kerava í Finnlandi, sem hefði 120 fangelsisrými og kostað um 7 milljarða króna í byggingu.
Hann hefði sjálfur skoðað fangelsið og sagði dómsmálaráðherra einnig hafa kynnt sér það. Að hans sögn væri um að ræða hálflokað fangelsi þar sem lögð væri áhersla á mannlegt umhverfi, endurhæfingu og að undirbúa fanga fyrir lífið eftir afplánun.
Guðmundur taldi að með sambærilegum lausnum væri hægt að fjölga fangelsisrýmum á Íslandi verulega og verja jafnframt meira fé til innviða, starfsfólks og meðferðarúrræða. Hann nefndi möguleikann á að byggja um 200 fangelsisrými til viðbótar og koma upp sérstökum úrræðum fyrir konur og fanga sem þyrftu meðferð.
Hildigunnur tók undir að betri aðbúnaður og markvissari endurhæfing gætu haft jákvæð áhrif á líðan fanga og möguleika þeirra til að fóta sig í samfélaginu að afplánun lokinni.
Vill verja fjármunum í fólk fremur en öryggisbyggingar
Guðmundur gagnrýndi að svo miklu fjármagni væri ráðstafað til sérhannaðra öryggisbygginga á meðan skortur væri á meðferð, menntun og endurhæfingu innan fangelsiskerfisins.
Hann sagði að nauðsynlegt væri að byggja ný fangelsi en að það þýddi ekki að öll ný rými þyrftu að uppfylla ströngustu öryggiskröfur. Hægt væri að koma upp minni öryggisdeildum fyrir þá einstaklinga sem þyrftu sérstaka gæslu og nýta annað húsnæði fyrir almenna afplánun.
Hann taldi að með því mætti draga úr bæði byggingar- og rekstrarkostnaði. Sparnaðurinn gæti síðan nýst til að ráða fleiri sérfræðinga og bæta þjónustu við fanga.
Hjördís lagði áherslu á að fangelsisvist ætti ekki að fela í sér meiri refsingu en frelsissviptinguna sjálfa. Hún taldi mikilvægt að húsnæði og umhverfi fangelsa væru hönnuð þannig að fólki liði sem best og að vistin stuðlaði að betrun.
Segir Ísland skorta raunverulega endurhæfingarstefnu
Guðmundur sagði Ísland vera eina Norðurlandið sem ekki hefði mótað heildstæða endurhæfingarstefnu í fangelsismálum. Þótt talað væri um betrun og endurhæfingu í opinberum gögnum skorti að hans mati raunveruleg úrræði til að vinna með vanda fanga.
Hann gagnrýndi sérstaklega að ekki væri nægileg áhersla á áfallamiðaða nálgun, sálfélagslega meðferð og menntun. Fjöldi fanga hefði glímt við erfiðar félagslegar aðstæður og áföll áður en þeir kæmu í fangelsi og því þyrfti að taka á undirliggjandi vanda þeirra.
Hildigunnur sagði mikilvægt að fangelsisbyggingar væru hannaðar út frá skýrri stefnu um endurhæfingu. Ef stjórnvöld hefðu ekki skilgreint hvað fælist í betrun væri hætta á að byggingarnar þjónuðu fyrst og fremst öryggiskröfum en ekki þeim markmiðum að draga úr endurteknum afbrotum.
Hún nefndi að á öðrum Norðurlöndum væri meiri áhersla lögð á þverfaglega þjónustu innan fangelsa, þar sem meðal annars störfuðu kennarar, sálfræðingar, félagsráðgjafar og heilbrigðisstarfsfólk.
Efast um að endurkomutíðni fanga gefi rétta mynd
Guðmundur gagnrýndi einnig hvernig árangur fangelsiskerfisins væri metinn. Hann sagði að í norrænum samanburði væri yfirleitt miðað við hversu margir kæmu aftur í fangelsi innan tveggja ára frá lokum afplánunar.
Þessi mælikvarði gæti að hans mati gefið villandi mynd af stöðunni á Íslandi vegna þess hversu langur tími gæti liðið frá því að einstaklingur fremdi afbrot þar til hann hæfi afplánun. Hann nefndi að um 700 einstaklingar væru á biðlista eftir afplánun og að refsidómar gætu jafnvel fyrnst áður en til afplánunar kæmi.
Guðmundur sagði að þegar spurt væri hversu margir þeirra sem nú sætu í fangelsum hefðu áður afplánað refsingu væri hlutfallið á bilinu 40–50%. Hann taldi þær upplýsingar gefa aðra mynd af umfangi endurtekinna afbrota en hefðbundinn tveggja ára samanburður.
Hjördís vakti athygli á árangri Norðmanna, þar sem endurkomutíðni hefði verið lægri. Guðmundur nefndi tölur um 24% endurkomutíðni þar í landi og 16% meðal þeirra sem færu í opin úrræði.
Hann taldi nauðsynlegt að hafa áreiðanlegar upplýsingar um endurtekin afbrot til að hægt væri að meta árangur fangelsiskerfisins og ákveða hvaða úrræði skiluðu bestum árangri.
Endurhæfing geti sparað ríkinu milljarða
Guðmundur sagði að aukin fjárfesting í endurhæfingu gæti skilað ríkinu verulegum sparnaði til lengri tíma. Hann taldi að með markvissri meðferð, menntun og stuðningi mætti draga úr líkum á að fangar fremdu ný afbrot eftir að þeir losnuðu.
Hann sagði slíkar aðgerðir vissulega kosta peninga í upphafi en að sparnaðurinn gæti numið milljörðum króna á ári þegar tekið væri tillit til kostnaðar við fangelsisvist, afbrot og afleiðingar þeirra fyrir þolendur.
Hildigunnur tók undir mikilvægi þess að líta á fangelsi sem hluta af samfélaginu og að skipulag þeirra hefði áhrif á möguleika fólks til að snúa aftur til eðlilegs lífs. Hún sagði umhyggju, samkennd og endurhæfingu einnig vera skipulagsmál sem þyrfti að taka tillit til við hönnun bygginga og mótun þjónustu.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.