Undirbúningur er þegar hafinn innan Evrópusambandsins vegna mögulegrar endurupptöku aðildarviðræðna við Ísland verði niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst sú að halda eigi viðræðunum áfram. Ráð Evrópusambandsins hefur formlega lýst sig reiðubúið til að hefja ferlið á ný. Jafnframt liggur fyrir hvernig búast má við að farið verði yfir þá 11 samningskafla sem var lokað til bráðabirgða áður en viðræðurnar stöðvuðust og vinna áfram með þá 8 kafla sem aldrei voru opnaðir.
Ráð Evrópusambandsins samþykkti 16. júní ályktun um samskipti sambandsins við ríki Vestur-Evrópu utan ESB. Þar er sérstakur kafli um Ísland og mögulegt framhald aðildarferlisins. Ráðið fagnar ákvörðun um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst og lýsir sig reiðubúið til að hefja endurupptöku aðildarviðræðna verði það niðurstaða íslensku þjóðarinnar.
Ráðið kveðst jafnframt reiðubúið til náins og uppbyggilegs samstarfs við Ísland í því ferli. Afstaðan liggur því fyrir áður en Íslendingar ganga að kjörborðinu.
Gamla aðildarferlið frá 2009 liggur til grundvallar
Ísland sótti um aðild að Evrópusambandinu árið 2009 og formlegar aðildarviðræður hófust árið 2010. Þegar ferlið var sett á ís höfðu 27 af 35 samningsköflum verið opnaðir og 11 þeirra hafði verið lokað til bráðabirgða. Síðasti aðildarfundurinn fór fram á ráðherrastigi 18. desember 2012.
Eftir alþingiskosningarnar 2013 voru viðræðurnar stöðvaðar. Árið 2015 sendu íslensk stjórnvöld síðan bréf til formennsku ráðs Evrópusambandsins þar sem þau lýstu því yfir að þau hygðust ekki halda aðildarviðræðunum áfram og óskuðu eftir að Ísland yrði ekki lengur talið umsóknarríki.
Umsóknin frá 2009 var hins vegar ekki afturkölluð með formlegri afturköllun. Það skiptir máli í núverandi stöðu vegna þess að umræðan snýst um endurupptöku viðræðna en ekki nýja aðildarumsókn. Orðalag ráðs Evrópusambandsins 16. júní er einmitt að það sé reiðubúið að hefja ferli vegna endurupptöku aðildarviðræðna.
11 köflum var aðeins lokað til bráðabirgða
Þótt 11 samningsköflum hafi verið lokað áður en viðræðurnar stöðvuðust þýðir það ekki að þeir séu endanlega afgreiddir.
Í aðildarferli ESB felur bráðabirgðalokun kafla ekki í sér endanlegt samkomulag. ESB getur tekið slíka kafla upp aftur ef þörf krefur og samkomulag um einstaka kafla verður ekki endanlegt fyrr en heildarsamkomulag hefur náðst um aðildina.
Því yrði að fara aftur yfir þá kafla sem lokað var í íslensku viðræðunum og kanna hvort forsendur þeirra standist enn.
Það hefur sérstakt vægi vegna þess að meira en áratugur er liðinn frá því íslensku viðræðurnar stöðvuðust og regluverk Evrópusambandsins hefur breyst á fjölmörgum sviðum á þeim tíma.
8 samningskaflar voru aldrei opnaðir
Þá standa eftir 8 af 35 samningsköflum sem höfðu ekki verið opnaðir þegar aðildarviðræðurnar stöðvuðust.
Þar er því um talsverðan ólokinn hluta samningaferlisins að ræða. Við hugsanlega endurupptöku þyrfti annars vegar að fara aftur yfir stöðu þeirra 11 kafla sem hafði verið lokað til bráðabirgða og hins vegar að taka afstöðu til þeirra 8 kafla sem aldrei voru opnaðir.
Það skiptir máli þegar metið er hversu langt Ísland var raunverulega komið í aðildarferlinu þegar það stöðvaðist. Þótt 27 kaflar hefðu verið opnaðir var aðeins 11 þeirra lokað til bráðabirgða og ekkert samkomulag um einstaka kafla var endanlegt.
Aðildarferlið sjálft hefur breyst
Ekki er aðeins um að ræða breytingar á einstökum reglum ESB. Aðferðin sem sambandið notar við aðildarviðræður hefur einnig tekið breytingum.
Þegar Ísland var í viðræðum voru samningskaflarnir teknir fyrir samkvæmt eldra fyrirkomulagi. Í endurskoðaðri aðferðafræði stækkunar ESB er samningsköflum skipað saman í stærri efnislega klasa.
Þetta þýðir að verði íslensku viðræðurnar endurvaktar þarf að taka afstöðu til þess hvernig samningaferlið frá 2010 til 2012 verður fellt inn í núverandi stækkunarkerfi sambandsins. Búast má við að bæði endurmat þeirra kafla sem lokað var til bráðabirgða og vinna við aðra kafla yrði færð inn í það fyrirkomulag.
Þarna er því ekki einfaldlega hægt að taka gömlu samningamöppurnar fram og halda áfram nákvæmlega þar sem frá var horfið.
EES-aðildin gæti flýtt fyrir hluta
Ísland er þegar nátengt Evrópusambandinu vegna aðildarinnar að Evrópska efnahagssvæðinu. Í gegnum EES-samninginn hefur Ísland innleitt stóran hluta þess regluverks ESB sem tengist innri markaðnum.
Ísland tekur einnig þátt í Schengen-samstarfinu og samstarfi á fjölmörgum öðrum sviðum, meðal annars varðandi fyrirtæki, umhverfismál, menntun og rannsóknir, samkeppnismál, ríkisaðstoð, félagsmál, neytendavernd, ferðaþjónustu og menningu.
Þetta gæti gert hluta samningaferlisins einfaldari en hjá ríkjum sem hefja aðildarferli án sambærilegrar tengingar við regluverk sambandsins.
Stóru undantekningarnar skipta hins vegar verulegu máli. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB og sameiginleg sjávarútvegsstefna sambandsins falla ekki undir EES-samninginn.
Eiríkur Bergmann segir sjávarútveginn stærsta vandamálið
Eiríkur Bergmann, prófessor í stjórnmálafræði við Háskólann á Bifröst, hefur lýst Íslandi sem eins konar „de facto“ aðildarríki vegna þeirrar miklu þátttöku sem þegar á sér stað í gegnum EES-samninginn. Ísland innleiði stóran hluta reglna innri markaðarins án þess að sitja við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar.
Eiríkur telur peningamál og öryggismál meðal þeirra þátta sem nú ýta undir ESB-umræðuna. Þar kemur íslenska krónan við sögu ásamt umræðu um upptöku evru og stöðu lítils gjaldmiðils.
Öryggismál hafa einnig fengið aukið vægi. Þar hefur meðal annars verið horft til afstöðu Donalds Trump Bandaríkjaforseta til varnarmála og Grænlands og hvaða áhrif breytt öryggisumhverfi geti haft á stöðu Íslands.
Eiríkur telur þó 2 atriði geta orðið sérstaklega erfið í aðildarumræðunni. Annað er fullveldi og sjálfstæði Íslands en hitt er sjávarútvegurinn.
Sjávarútvegsmálin telur hann stærsta vandamálið. Ísland byggir efnahagslega mjög á sjávarútvegi og árekstur íslenskra hagsmuna við sameiginlega sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins hefur lengi verið eitt viðkvæmasta atriðið í umræðu um aðild.
Eiríkur telur að ef Evrópusambandið vilji Ísland sem aðildarríki þurfi að finna lausn á sjávarútvegsmálunum frá upphafi viðræðna. Að öðrum kosti geti það endurtekið vandann úr fyrra ferlinu þar sem erfiðustu málin voru skilin eftir þar til síðar.
Kristrún Frostadóttir og ríkisstjórnin standa frammi fyrir næsta skrefi
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og ríkisstjórnin standa því frammi fyrir allt annarri stöðu eftir 29. ágúst ef niðurstaðan verður sú að halda eigi aðildarviðræðum áfram.
Þá þarf ekki aðeins að taka pólitíska ákvörðun hér á landi um framhaldið heldur hefst einnig formlegt ferli gagnvart stofnunum Evrópusambandsins.
Þar þyrfti að ákveða hvernig gamla samningaferlið verður tekið upp aftur, hvernig farið verður yfir þá 11 kafla sem lokað var til bráðabirgða og hvernig unnið verður með þá 8 kafla sem aldrei voru opnaðir.
Á sama tíma þyrfti að færa íslenska aðildarferlið að breyttu stækkunarkerfi Evrópusambandsins.
ESB hefur þegar gefið formlegt svar
Þótt niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar liggi ekki fyrir hefur Evrópusambandið þegar svarað einni grundvallarspurningunni.
Ráð Evrópusambandsins hefur formlega lýst því yfir að það sé reiðubúið til að hefja endurupptöku aðildarviðræðna ef íslenska þjóðin ákveður það 29. ágúst.
Á sama tíma liggur fyrir gamalt samningaferli þar sem 27 af 35 köflum höfðu verið opnaðir, 11 hafði verið lokað til bráðabirgða og 8 höfðu aldrei verið opnaðir. Þeim 11 köflum sem lokað var til bráðabirgða eru ekki endanlega afgreiddir og aðferðafræði stækkunar ESB hefur auk þess breyst frá því Ísland var síðast við samningaborðið.