Aðild Íslands að Evrópusambandinu myndi ekki aðeins breyta stöðu landsins í samskiptum við önnur ríki. Hún myndi einnig hafa áhrif á stjórnskipulegt valdakerfi Íslands. Stærsta breytingin fælist ekki endilega í því að embætti forseta Íslands hyrfi eða Alþingi yrði lagt niður. Breytingin væri í senn óbeinni og djúpstæðari, þar sem raunverulegt vald íslenskra kjósenda til að hafa áhrif á eigin löggjöf myndi stórlega minnka.
Í dag er stjórnskipuleg keðja lýðræðisins afar skýr. Kjósendur velja fulltrúa á Alþingi, sem setur lög. Forseti Íslands staðfestir þau eða getur synjað þeim staðfestingar. Ef forseti synjar lögum staðfestingar getur málið farið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar getur þjóðin fengið lokaorðið.
Þessi leið er mikilvæg. Hún þýðir að stór pólitísk ágreiningsmál geta að lokum komið til úrlausnar hjá kjósendum sjálfum. Hún þýðir einnig að íslensk stjórnvöld vita að þau starfa innan ramma stjórnarskrárinnar, Alþingis, forsetaembættisins, íslenskra dómstóla og þjóðarinnar.
Stjórnskipulegar breytingar við aðild að ESB
Við ESB-aðild myndi þessi stjórnskipulega mynd breytast. Ísland yrði hluti af yfirþjóðlegu lagakerfi þar sem verulegur hluti reglna yrði mótaður utan íslensks löggjafarferlis. Íslenskir kjósendur gætu áfram kosið til Alþingis og forseta og þannig haft áhrif á myndun ríkisstjórna. En í þeim málaflokkum sem féllu undir ESB-rétt væri endanlegt ákvörðunarvald ekki lengur, að öllu leyti, hjá íslenskum stjórnvöldum.
Áhrif á embætti forseta Íslands
Þetta hefði bein áhrif á forsetaembættið. Forseti Íslands gæti áfram haft formlegt synjunarvald samkvæmt stjórnarskránni. En það vald næði fyrst og fremst til íslenskra lagafrumvarpa. Það næði ekki með sama hætti til ESB-reglna sem Ísland væri skuldbundið til að fylgja. Ef Alþingi samþykkti lög til að innleiða skuldbindingu gagnvart ESB og forseti synjaði þeim staðfestingar, væri stjórnskipulegi vandinn ekki þar með leystur. Ísland væri samt bundið af skuldbindingunni gagnvart ESB.
Hvað með þjóðaratkvæðagreiðslur?
Þar með yrði þjóðaratkvæðagreiðsla einnig veikara stjórntæki en áður. Íslendingar gætu vissulega kosið um íslensk lög, ríkisstjórnir og stefnumál. En þeir gætu ekki einhliða fellt úr gildi ESB-reglu sem gilti gagnvart Íslandi sem aðildarríki. Þjóðin gæti hafnað innlendri innleiðingu en lagaleg skuldbinding gagnvart ESB gæti engu að síður staðið áfram og leitt til dómsmála og sekta.
Þarna liggur kjarni málsins. Í stað þess að kjósendur gætu þrýst á Alþingi, höfðað mál fyrir íslenskum dómstólum eða knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um stór ágreiningsmál, myndu þeir í auknum mæli þurfa að beina sjónum sínum að stofnunum ESB í Brussel og Lúxemborg. Íslenskir dómstólar myndu áfram starfa en í málum sem féllu undir ESB-rétt væru þeir bundnir af forgangsáhrifum ESB-réttar og túlkun Evrópudómstólsins.
Hvað með alþjóðlega samninga?
Slíkt væri ekki fyllilega sambærilegt við hefðbundna alþjóðasamninga. NATO, EFTA og EES hafa ekki sömu yfirþjóðlegu stjórnskipulegu áhrif og full aðild að ESB. ESB-aðild felur í sér að löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald færast að hluta inn í sameiginlegt evrópskt kerfi.
Talsmenn ESB-aðildar benda á að Ísland fengi fulltrúa í Evrópuþinginu og sæti í ráðherraráðinu. Sú ábending er rétt. En Ísland yrði þar mjög smátt ríki innan stjórnmálakerfis með hundruð milljóna íbúa. Íslenskir kjósendur gætu haft rödd en ekki sama beina ákvörðunarvald og þeir hafa innan eigin ríkis.
Hvar liggur valdið? Á Íslandi eða í Brussel?
Spurningin er því ekki aðeins hvort ESB-reglur séu æskilegar eða óæskilegar. Spurningin er hvar endanlegt ákvörðunarvald eigi að liggja. Á lýðræðislegt ákvörðunarvald fyrst og fremst að liggja hjá íslenskum kjósendum, Alþingi, forseta og íslenskum dómstólum? Eða á sífellt stærri hluti þess valds að færast til stofnana utan landsins?
Við ESB-aðild myndi Ísland ekki missa formlega stöðu sína sem ríki. En íslenskir kjósendur myndu missa hluta þess beina valds sem þeir hafa í dag til að móta lögin sem þeir eiga sjálfir að lúta. Þetta er mikilvægasta lýðræðislega álitaefnið.