Þegar rætt er um aðildarumsóknir ríkja að Evrópusambandinu er mikilvægt að greina á milli almennrar fjárhagsaðstoðar, lána og svonefndra IPA-styrkja. IPA – Instrument for Pre-Accession Assistance, er aðlögunaraðstoð ESB til ríkja sem eru á leið inn í sambandið eða teljast möguleg aðildarríki. Samkvæmt Framkvæmdastjórn ESB er tilgangurinn að styðja pólitískar, lagalegar, stjórnsýslulegar, félagslegar og efnahagslegar umbætur með aðild í huga.
Hvaða ríki fá aðlögunarstyrki?
Ekki fá þó öll umsóknar- eða frambjóðendaríki stuðning úr sama kerfi. Úkraína fellur t.d. ekki undir hefðbundið IPA III-kerfi heldur fær sérstakan stuðning úr „Ukraine Facility“, allt að 50 milljarða evra á árunum 2024–2027, þar af 17 milljarða í styrkjum og 33 milljarða í lánum, samkvæmt EUR-Lex og Framkvæmdastjórn ESB. Moldóva fær sérstakan styrk „Reform and Growth Facility“, allt að 1,9 milljarða evra á árunum 2025–2027, að mestu í hagstæðum lánum en einnig í styrkjum. Vestur-Balkanríkin njóta jafnframt sérstaks vaxtar- og umbótasjóðs að fjárhæð 6 milljarða evra fyrir tímabilið 2024–2027, þar af 2 milljarða í styrkjum og 4 milljarða í lánum, samkvæmt upplýsingum Framkvæmdastjórnar ESB.
Hver var reynsla Íslands?
Í þessu samhengi er reynsla Íslands sérlega athyglisverð. Þegar Ísland var umsóknarríki fékk landið IPA-styrki, en þeir voru mun lægri en stuðningurinn til ríkja sem þurfa víðtæka uppbyggingu innviða, stjórnsýslu og réttarkerfis. Samkvæmt Framkvæmdastjórn ESB fékk Ísland 12 milljónir evra árið 2011, 12 milljónir evra árið 2012 og 5.810.415 evrur árið 2013. Samtals nam IPA-aðstoðin til Íslands því tæplega 29,9 milljónum evra á þremur árum.
Það jafngildir gróflega rúmum fjórum milljörðum íslenskra króna miðað við núverandi gengi. Árlegu greiðslurnar 2011 og 2012 námu um 1,7 milljörðum króna hvort ár, en árið 2013 lækkaði stuðningurinn í um 830 milljónir króna áður en viðræðurnar voru stöðvaðar.
Ástæðan fyrir því að Ísland fékk tiltölulega lága IPA-styrki var einföld. ESB leit á Ísland sem sértilfelli. Landið var þegar aðili að EES og Schengen, hafði tekið upp stóran hluta regluverks innri markaðar ESB, bjó yfir öflugri stjórnsýslu og var eitt ríkasta ríki Evrópu miðað við höfðatölu. Breska þingið benti á þetta í umfjöllun sinni um aðildarferli Íslands og taldi líklegt að Ísland fengi aðeins takmarkaða IPA-aðstoð og þá einungis í skamman tíma.
Í hvað fór aðlögunarstyrkurinn?
Mikilvægt er að átta sig á því í hvað styrkirnir fóru. Þetta voru ekki almennir framkvæmdastyrkir til vegagerðar, sjúkrahúsa eða stórra innviðaverkefna. Samkvæmt gögnum Framkvæmdastjórnar ESB og Archive of European Integration var aðstoðin fyrst og fremst ætluð til að undirbúa íslenska stjórnsýslu og lagakerfi fyrir aðild.
Styrkirnir fóru meðal annars í stjórnsýslu, lagaaðlögun, sérfræðiaðstoð, þjálfun embættismanna, námsferðir, Twinning-verkefni og TAIEX-ráðgjöf. Sérstök áhersla var lögð á svið sem voru utan EES eða aðeins að hluta innan þess, svo sem sjávarútveg, landbúnað, tollamál, skattamál, matvælaöryggi, umhverfismál og byggðastefnu.
Einn stærsti þátturinn var þýðing regluverks ESB. Árið 2010 var talið að regluverkið næmi um 120.000 blaðsíðum og að Ísland hefði þá þýtt um 45.000 síður. IPA-styrkirnir áttu að mæta hluta af þeim kostnaði og hraða aðlögun íslenskrar stjórnsýslu að regluverki sambandsins.
Hluti stuðningsins fór einnig í upplýsingastarf ESB hér á landi, meðal annars vef, útgáfu, viðburði og kynningu á aðildarferlinu fyrir almenning og hagsmunaaðila.
Þegar Ísland setti aðildarviðræðurnar á ís árið 2013 var IPA-stuðningurinn lagður niður. Það segir sitt um eðli styrkjanna: þeir voru ekki almenn þróunar- eða vináttuaðstoð, heldur markviss fjármögnun til að undirbúa Ísland fyrir aðild að Evrópusambandinu.