Íslensk stjórnvöld hafa tilkynnt um úrsögn Íslands frá samningi um orkusáttmála, Energy Charter Treaty (ECT), á þeim grundvelli að samningurinn samræmist ekki stefnu ríkisstjórnarinnar um orkufullveldi og sjálfsákvörðunarrétt í orkumálum. Úrsögnin tekur formlega gildi árið 2027 samkvæmt ákvæðum samningsins og falla þá jafnframt niður allar greiðslur Íslands til skrifstofu samningsins.
ECT-samningurinn var undirritaður árið 1994 en Ísland fullgilti hann árið 2015. Markmið hans hefur meðal annars verið að tryggja vernd fjárfestinga í orkugeiranum og stuðla að frjálsum orkuskiptum og orkuflutningum milli ríkja.
Ráðuneytið hóf undirbúning árið 2025
Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, setti árið 2025 af stað vinnu við undirbúning úrsagnar Íslands með vísan til stefnu stjórnvalda í orku- og loftslagsmálum.
Í tengslum við undirbúninginn fór fram samráðsferli á vegum ráðuneytisins. Samkvæmt upplýsingum stjórnvalda bárust þar engin sjónarmið frá hagsmunaaðilum sem studdu áframhaldandi aðild Íslands að samningnum.
Umdeildur vegna gerðardóma gegn ríkjum
Á síðustu árum hafa Evrópusambandið og að minnsta kosti tíu Evrópuríki sagt sig frá samningnum. Gagnrýnendur telja hann úrelta umgjörð sem samræmist illa nútímaáherslum í loftslags- og orkumálum.
Sérstaklega hefur verið gagnrýnt að samningurinn veiti fyrirtækjum heimild til að höfða mál gegn ríkjum fyrir lokuðum alþjóðlegum gerðardómum utan hefðbundins dómskerfis, ef stjórnvöld grípa til aðgerða sem geta haft áhrif á arðsemi fjárfestinga þeirra.
Á annað hundrað slík gerðarmál hafa verið höfðuð gegn ríkjum á grundvelli samningsins, meðal annars vegna aðgerða tengdra orkuskiptum og breytinga á orkustefnu ríkja. Samkvæmt stjórnvöldum hefur enginn annar alþjóðlegur viðskipta- eða fjárfestingarsamningur orðið grundvöllur jafn margra mála fyrirtækja gegn ríkjum.
Ísland tók lítinn þátt í starfsemi samningsins
Í tilkynningu stjórnvalda kemur fram að þátttaka Íslands í samningnum hafi verið mjög takmörkuð frá upphafi. Ísland hafi hvorki tekið virkan þátt í starfsemi hans né hafi íslensk fyrirtæki nýtt sér ákvæði hans um fjárfestavernd eða úrlausn ágreiningsmála.
Þá hafi hvorki íslensk stjórnvöld né íslensk fyrirtæki verið aðilar að gerðarmálum á grundvelli samningsins.
Það sé því mat ráðuneytisins að áframhaldandi aðild að ECT-samningnum samræmist ekki áherslum Íslands í orku- og loftslagsmálum né stefnu stjórnvalda um aukið orkufullveldi.