Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Erlend Magnússon, sérfræðing í alþjóðasamskiptum í síðdegisútvarpinu, um stöðu lífeyriskerfa í Evrópu og hvaða áhrif þróunin gæti haft á Ísland við inngöngu í Evrópusambandið. Erlendur sagði mörg Evrópuríki standa frammi fyrir vaxandi lífeyrisskuldbindingum sem erfitt yrði að standa undir. Hann taldi mögulegt að síðar yrði komið á einhvers konar sameiginlegum lágmarkslífeyri í Evrópu þar sem ríki með sterk lífeyriskerfi legðu til fjár, án þess að fá samsvarandi fjármuni til baka. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Vinnandi fólk stendur undir lífeyrisgreiðslunum
Lífeyriskerfi flestra Evrópuríkja eru frábrugðin íslenska kerfinu. Víða er notast við svokallað gegnumstreymiskerfi þar sem skattgreiðendur og vinnandi fólk greiða með sköttum sínum lífeyri þeirra sem þegar eru komnir á eftirlaun.
Slíkt fyrirkomulag virkaði vel á meðan hver ný kynslóð var fjölmennari en sú fyrri, færri lifðu lengi eftir starfslok og hagvöxtur var meiri. Þá stóðu margir vinnandi einstaklingar á bak við hvern lífeyrisþega.
Þessar forsendur hafa hins vegar breyst verulega að sögn Erlends. Fólk lifir lengur, barneignum hefur fækkað og yngri kynslóðir eru fámennari og talsvert atvinnuleysi víða . Samhliða þessu hefur hagvöxtur verið lítill í mörgum Evrópuríkjum.
Lífeyrisskuldbindingar Frakka þungar
Frakkland er eitt þeirra ríkja þar sem vandinn er orðinn mikill. Þar fara saman háar opinberar skuldir og miklar lífeyrisskuldbindingar sem Erlendur telur að erfitt verði að standa undir.
Mikil mótmæli brutust út þegar Emmanuel Macron Frakklandsforseti kom hækkun eftirlaunaaldurs úr 62 árum í 64 ár í gegn. Erlendur benti á að þegar vinnandi fólki fækkaði hlutfallslega þyrfti yngra fólk að bera sífellt meiri byrðar vegna lífeyris eldri kynslóða.
Arnþrúður spurði hvað gæti gerst með íslenska lífeyriskerfið við inngöngu í ESB. Íslenska kerfið stendur sterkt í samanburði við gegnumstreymiskerfi margra Evrópuríkja og því taldi hún mikilvægt að skoða hvort aukin sameiginleg ábyrgð innan sambandsins gæti síðar náð til lífeyrismála.
Ekki gengið beint á íslensku lífeyrissjóðina
Lífeyriskerfin eru nú á ábyrgð einstakra ríkja og Erlendur sér ekki fyrir sér að gengið yrði beint á íslensku lífeyrissjóðina og fjármunir þeirra teknir. Hættan sem hann sér er annars konar. Ef ríki á borð við Frakkland og Spán geta ekki staðið við lífeyrisskuldbindingar sínar telur hann mögulegt að á einhverjum tímapunkti verði komið á einhvers konar sameiginlegum lágmarkslífeyri í Evrópu. Það væri vaxandi fyrirkomulag að setja lög sem gera ráð fyrir samábyrgð ESB ríkja.
Þá gæti verið horft til ríkja þar sem lífeyriskerfin standa betur. Ísland, Holland og Danmörk voru sérstaklega nefnd í því sambandi.
Greiddu inn en fengju minna til baka
Í slíku fyrirkomulagi gætu ríki með sterkari lífeyriskerfi þurft að leggja fjármuni í sameiginlegt kerfi þótt þau hefðu minni þörf fyrir greiðslur úr því.
Það þýddi ekki að einhver kæmi og krefðist þess að íslensku lífeyrissjóðirnir yrðu afhentir. Erlendur taldi áhrifin frekar geta komið fram með óbeinum hætti þannig að Íslendingar legðu til sameiginlegrar fjármögnunar en fengju ekki samsvarandi hlut þeirra fjármuna til baka.
Málið mikilvægt fyrir íslenska lífeyrisþega
Málið skiptir miklu fyrir íslenska lífeyrisþega, öryrkja og landsmenn almennt og Arnþrúður lagði áherslu á að horfa þyrfti til þess hvernig aukin samábyrgð innan ESB væri að þróast.
Sífellt færri vinnandi einstaklingar standa undir lífeyriskerfum margra Evrópuríkja. Erlendur telur að sú þróun geti að lokum skapað pólitískan þrýsting á ríki sem standa betur til að taka þátt í sameiginlegri fjármögnun.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.