Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Guðmund Ólafsson, hagfræðing í síðdegisútvarpinu um stöðu íslenska bankakerfisins, húsnæðismarkaðinn og hlutverk lífeyrissjóða í hagkerfinu. Guðmundur hélt því fram að óstöðugleiki í fjármálakerfinu hefði stuðlað að því að fólk leitaði í fasteignir til að verja sparnað sinn og taldi að bankakerfið gegndi ekki því hlutverki sem því væri ætlað að gegna. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Sparnaður leitar úr bönkunum – Evran mun engu breyta
Arnþrúður spurði Guðmund hvers vegna húsnæðisverð hefði hækkað svo mikið á undanförnum árum og hvort upptaka evru myndi breyta þeirri þróun. Guðmundur sagði að meginorsakirnar lægju annars staðar en í gjaldmiðlinum sjálfum. Evran myndi engu breyta varðandi þetta atriði.
Hann sagði að bankakerfið hefði brugðist því hlutverki sínu að vera öruggur vettvangur fyrir sparnað almennings. Að hans mati fengju sparifjáreigendur ekki ásættanlega ávöxtun af innstæðum sínum þegar tekið væri tillit til verðbólgu og annarra kostnaðarþátta. Afleiðingin væri sú að margir leituðu annarra leiða til að varðveita verðmæti eigna sinna.
Fasteignir hefðu orðið einn helsti kosturinn fyrir fólk sem vildi verja sparnað sinn gegn verðrýrnun. Þannig hefði fjármagn í auknum mæli flust af bankareikningum yfir á fasteignamarkaðinn. Fólk fjárfesti í steinsteypu til að fjármagn þeirra rýrnaði ekki í vörslu bankanna.
Auðar íbúðir og skekkt fjárfesting
Í umræðunni benti Guðmundur á að þúsundir íbúða stæðu auðar víða um land. Hann taldi það vera merki um að fasteignir væru í mörgum tilvikum ekki keyptar til búsetu heldur sem leið til að varðveita verðmæti. Arnþrúður spurði hvort þessi þróun væri afleiðing af skipulagi fjármálakerfisins. Guðmundur taldi svo vera og sagði að þegar sparnaður nyti ekki viðunandi ávöxtunar í bönkum leitaði fólk í aðrar eignir sem það teldi öruggari.
Að hans mati hefði þessi þróun ýtt undir hækkandi fasteignaverð og aukið spennu á húsnæðismarkaði.
Lífeyrissjóðir orðnir áhrifamiklir eigendur
Arnþrúður beindi einnig sjónum að lífeyrissjóðakerfinu og spurði hvaða áhrif sjóðirnir hefðu á efnahagslífið. Guðmundur sagði að lífeyrissjóðir væru orðnir meðal stærstu eigenda í íslensku atvinnulífi og hefðu því veruleg áhrif á markaði og fyrirtæki.
Hann taldi að áhrif þeirra væru víðtækari en oft kæmi fram í almennri umræðu. Sjóðirnir kæmu að eignarhaldi og fjármögnun margra stærstu fyrirtækja landsins og hefðu þannig áhrif á verðmyndun og fjárfestingar.
Guðmundur sagði lífeyrissjóðina eina af helstu verðbólgudælum hagkerfisins. Hann taldi ástæðu til að ræða nánar hvaða áhrif svo umfangsmikil eignasöfn og fjárfestingar sjóðanna hefðu á markaði og samkeppni.
Áhyggjur af áhrifum ESB á lífeyrissjóðina
Í framhaldinu spurði Arnþrúður hvaða áhrif möguleg aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti haft á lífeyrissjóðakerfið. Guðmundur lýsti áhyggjum af því að til lengri tíma gæti skapast þrýstingur um aukna samræmingu innan Evrópusambandsins sem hefði áhrif á ráðstöfun lífeyrissparnaðar.
Hann taldi að með aðild að ESB gætu vaknað spurningar um hvernig fjármunir sjóðanna yrðu nýttir og hvort þeir yrðu í auknum mæli tengdir sameiginlegum verkefnum eða skuldbindingum innan Evrópusambandsins. Guðmundur sagði að slíkar afleiðingar væru sjaldan ræddar í almennri umræðu um aðildarmál þótt þær gætu haft verulegt vægi fyrir íslenska lífeyrissjóðakerfið.
Kallar eftir breytingum á fjármálakerfinu
Arnþrúður spurði hvers vegna stjórnvöld gripu ekki til aðgerða ef vandinn væri jafn alvarlegur og Guðmundur lýsti. Hann sagði að hægt væri að breyta umgjörð fjármálakerfisins með lagasetningu og stefnumótun en taldi að skort hefði vilja til róttækra breytinga.
Umræða um húsnæðisvanda, verðbólgu og eignamyndun heimila yrði ekki skilin án þess að skoða starfsemi bankakerfisins og lífeyrissjóðanna í heild. Að hans mati væri þar að finna mikilvægar skýringar á þeirri þróun sem einkennt hefði íslenskt hagkerfi á undanförnum árum.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.