Hjördís Vilhjálmsdóttir ræddi við Hildigunni Sverrisdóttur, arkitekt og fyrrverandi deildarforseta í arkitektúr við Listaháskóla Íslands, og Guðmund Inga Þóroddsson, formann Afstöðu, réttindafélags fanga, í þættinum Skipulagsmál á Útvarpi Sögu, um íslenska fangelsiskerfið og ákvarðanir stjórnvalda í fangelsismálum. Guðmundur gagnrýndi lokun fangelsisins á Akureyri, sem hann lýsti sem besta fangelsi landsins, og sagði ákvörðunina hafa dregið úr möguleikum fanga til að afplána nærri heimahögum sínum. Hann gagnrýndi jafnframt að ekki hefði verið nægilega horft til aðbúnaðar fanga og afleiðinga lokunarinnar þegar ákvörðunin var tekin. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Fangelsinu á Akureyri lokað í sparnaðarskyni
Guðmundur rifjaði upp að dómsmálaráðherra úr Sjálfstæðisflokknum hefði ákveðið að loka fangelsinu á Akureyri til að spara fjármuni. Hann sagði ákvörðunina hafa verið sérkennilega í ljósi þess að fangelsið hefði að hans mati verið það besta á landinu, bæði hvað varðaði aðbúnað og samskipti starfsfólks við fanga.
Hann gagnrýndi að lokunin hefði verið ákveðin án þess að nægilega væri horft til þess sem fangelsið hefði haft fram að færa. Þar hefði þróast starfsumhverfi þar sem fangaverðir hefðu haft svigrúm til að sinna einstaklingum með persónulegri hætti en víða annars staðar.
Guðmundur sagði jafnframt mikilvægt að hafa fangelsi á landsbyggðinni svo fólk gæti afplánað nærri heimahögum sínum. Með lokuninni hefði sá möguleiki skerst fyrir fanga frá Norðurlandi.
Fangaverðir gátu sinnt föngum með persónulegri hætti
Guðmundur lýsti eigin reynslu af fangelsinu á Akureyri og sagði viðmót starfsfólks þar hafa verið sérstaklega gott. Fangaverðir hefðu gert sitt besta til að koma til móts við þarfir fanga og getað gengið lengra í þeim efnum en almennt tíðkaðist.
Hann nefndi dæmi um að ef fangaverðir sæju að fangi væri þunglyndur eða liði illa hefðu þeir reynt að bregðast við með einföldum hætti. Stundum hefði verið farið í bíltúr eða út að kaupa pylsu til að rjúfa einangrunina og bæta líðan viðkomandi.
Slíkar aðgerðir hefðu ekki þurft að kosta mikið en getað skipt einstaklingana verulegu máli. Guðmundur sagði þetta sýna að góð fangelsisþjónusta snerist ekki eingöngu um húsnæði og öryggisgæslu heldur einnig mannleg samskipti og umhyggju.
Hann tók fram að fangaverðir í öðrum fangelsum reyndu einnig að gera sitt besta, en aðstæður og skipulag starfseminnar gæfu þeim ekki alltaf sama svigrúm.
Gagnrýnir að áhrif lokunarinnar hafi ekki verið metin
Guðmundur vakti athygli á því að síðar hefði þingmaður Sjálfstæðisflokksins spurt ráðherra hvort áhrif lokunar fangelsisins á Akureyri hefðu verið metin.
Hann sagði það athyglisvert í ljósi þess að dómsmálaráðherra úr sama flokki hefði ákveðið lokunina á sínum tíma. Að hans mati sýndi þetta skort á samfellu í ákvarðanatöku og því hvernig stjórnvöld fylgdu eftir afleiðingum eigin ákvarðana.
Guðmundur gagnrýndi einnig að ekki væri nægilega leitað til þeirra sem þekktu fangelsismál af eigin raun áður en ráðist væri í umfangsmiklar breytingar. Hann taldi að ákvarðanir sem teknar væru án slíks samráðs gætu haft langvarandi áhrif á líf og heilsu fólks.
Hann sagði Afstöðu hafa mótmælt lokun fangelsisins á Akureyri en að ekki hefði verið tekið nægilegt tillit til þeirra sjónarmiða.
Skortur á heildarstefnu hafi áhrif á fangelsismálin
Hildigunnur gagnrýndi að íslensk stjórnvöld skorti skýra og samfellda stefnu í fangelsismálum. Hún sagði pólitískar breytingar oft hafa áhrif á ákvarðanir um opinberar stofnanir og að stefna einnar ríkisstjórnar gæti verið lögð til hliðar þegar önnur tæki við.
Hún taldi þetta sérstaklega varhugavert í málaflokkum þar sem ákvarðanir hefðu bein áhrif á viðkvæma einstaklinga. Þar nefndi hún fangelsismál, geðheilbrigðismál og aðra félagslega þjónustu þar sem nauðsynlegt væri að byggja á rannsóknum og sérþekkingu.
Hjördís spurði hvers vegna ekki væri betur hlustað á sérfræðinga þegar teknar væru ákvarðanir um fangelsi og aðbúnað fanga. Hún gagnrýndi að stjórnvöld legðu stundum mikla áherslu á sérfræðiþekkingu en horfðu fram hjá henni þegar hún samræmdist ekki fyrirhuguðum ákvörðunum.
Guðmundur tók undir að skortur á samráði og langtímahugsun hefði haft neikvæð áhrif á íslensk fangelsismál.
Frelsissviptingin eigi að vera refsingin
Hjördís lagði áherslu á að fangelsisvist ætti ekki að fela í sér meiri refsingu en þá að einstaklingurinn væri sviptur frelsi sínu. Aðbúnaður og umhverfi fangelsa ætti að vera eins mannlegt og kostur væri, enda þyrfti fólk að geta snúið aftur út í samfélagið að afplánun lokinni.
Hún sagði arkitekta hafa þekkingu til að skapa umhverfi sem stuðlaði að betri líðan og taldi að slíkar lausnir þyrftu ekki endilega að vera dýrari. Sama sjónarmið ætti við um aðrar stofnanir þar sem fólk dveldi gegn vilja sínum eða vegna erfiðra aðstæðna, svo sem geðdeildir.
Hildigunnur tók undir mikilvægi þess að hönnun og skipulag tækju mið af mannlegum þörfum. Fangelsi væru ekki aðeins byggingar heldur umhverfi sem mótaði daglegt líf einstaklinga og gæti haft áhrif á möguleika þeirra til endurhæfingar.
Guðmundur taldi lokun fangelsisins á Akureyri dæmi um ákvörðun þar sem sparnaðarsjónarmið hefðu fengið meira vægi en mannlegar þarfir og reynsla þeirra sem þekktu starfsemina. Hann kallaði eftir því að stjórnvöld lærðu af slíkum ákvörðunum og legðu meiri áherslu á aðbúnað, endurhæfingu og raunverulegar þarfir fanga þegar framtíð fangelsiskerfisins væri mótuð.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.