Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar á Íslandi er talin áfall fyrir vonir ráðamanna í Brussel um að aukin óvissa í öryggismálum gæti dregið auðug ríki utan Evrópusambandsins nær sambandinu. Íslenskir kjósendur höfnuðu áframhaldandi aðildarviðræðum þrátt fyrir vonir í Brussel um að breytt staða öryggismála í Evrópu myndi auka stuðning við ESB-aðild. Þetta kemur fram í frétt Euronews
Í Brussel höfðu menn bundið vonir við að Evrópusambandið gæti í auknum mæli kynnt sig sem pólitískt og öryggislegt bandalag en ekki fyrst og fremst efnahags- og markaðssamstarf.
Þegar íslensk stjórnvöld ákváðu að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður töldu embættismenn ESB að breytt staða öryggismála gæti haft áhrif á afstöðu Íslendinga.
Niðurstaðan varð önnur. 52,8% kjósenda höfnuðu því að aðildarviðræður við ESB yrðu teknar upp að nýju.
Vonuðust til að öryggismálin styrktu ESB
Marta Kos, stækkunarstjóri ESB, lagði mikla áherslu á öryggisrökin aðeins nokkrum dögum fyrir kosninguna.
Hún sagði heiminn standa frammi fyrir þrýstingi bæði úr austri og vestri, gömul bandalög væru að veikjast og ný að verða til. Háð ríkja hvert öðru væri jafnframt í auknum mæli notað sem vopn og ráðist væri beint gegn lýðræði og lífsháttum Evrópubúa.
Við slíkar aðstæður væri mesti styrkur Evrópuríkja fólginn í því að standa saman.
Þróun alþjóðamála virtist að mörgu leyti styrkja þann málflutning. Donald Trump Bandaríkjaforseti hafði ætlað að ná yfirráðum yfir Grænlandi,, stríð Rússlands gegn Úkraínu var komið á 5 ár og norðurslóðir urðu sífellt mikilvægari vegna hráefna og nýrra siglingaleiða.
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra sagði í apríl að breytt heimsmynd myndi að öllum líkindum hafa áhrif á umræðuna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna en lagði jafnframt áherslu á að hún vildi ekki að umræðan byggðist á ótta.
Öryggisrökin dugðu ekki – kjósendur bitu ekki á ryðgaðan öngul
Niðurstaðan hefur vakið spurningar um hversu sterk öryggisrök ESB raunverulega eru gagnvart ríkjum sem þegar njóta verndar NATO. Chris Kremidas-Courtney, ráðgjafi hjá European Policy Centre, segir þjóðaratkvæðagreiðsluna hafa verið kalda áminningu um stöðu ESB sem öryggisveitanda.
Aðild að ESB hefði ekki boðið Íslandi neina sérstaka tryggingu fyrir vörnum landsins sem Ísland hefði ekki þegar í gegnum NATO. Þess vegna hefði kosningabaráttan fyrst og fremst snúist um efnahagslegan ávinning, sjávarútveg, gjaldmiðil og fullveldi.
Efnahagsmálin urðu meira áberandi í kosningabaráttunni.
Stuðningsmenn áframhaldandi viðræðna lögðu meðal annars áherslu á mögulega upptöku evru og héldu því fram að hún gæti lækkað vaxtakostnað ríkisins, húsnæðislánavexti og verðbólgu. Andstæðingar lögðu hins vegar áherslu á að Íslendingar héldu stjórn yfir sjávarútvegi og landbúnaði.
Fullveldið vó þungt
Hulda Þórisdóttir, prófessor við Háskóla Íslands, telur að kosningin hafi jafnframt snert dýpri spurningar um fullveldi, sjálfstæði og stöðu Íslands í heiminum.
Hún segir öryggismálin mögulega hafa styrkt þá sem þegar höfðu myndað sér afstöðu með eða gegn áframhaldandi viðræðum en þau hafi ekki orðið ráðandi í kosningabaráttunni.
Öryggismálin hafi líklega verið ofarlega í huga stjórnmálamanna sem fylgjast náið með þróun alþjóðamála en almenningur hafi verið uppteknari af efnahagsmálum sem snerta daglegt líf.
Öryggisumræðan gat jafnframt unnið gegn málstað ESB. Umræða um aukinn vígbúnað Evrópu og mögulegan evrópskan her vakti áhyggjur meðal sumra Íslendinga um að þeir gætu síðar þurft að gegna herþjónustu á vegum sambandsins.
Þar birtist jafnframt sérstök staða Íslands. Landið er stofnaðili að NATO og hluti af vestrænu varnarsamstarfi en hefur engan eigin her og lítur jafnframt á sig sem friðsama þjóð.
NATO hafði betur en öryggisrök ESB
Viðbrögð Norðurlandanna við innrás Rússlands í Úkraínu sýna einnig hversu sterkt NATO vegur í öryggismálum.
Finnland og Svíþjóð sóttu fljótlega um aðild að NATO eftir innrásina árið 2022. Sambærileg hreyfing í átt að ESB-aðild varð hins vegar ekki í Noregi eða á Íslandi.
Bæði ríkin eru þegar aðilar að NATO og nátengd evrópsku öryggissamstarfi. Þrátt fyrir óvissu um framtíð bandarískra skuldbindinga gagnvart NATO virðast kjósendur þar enn telja að aðild að bandalaginu veiti nægjanlega öryggistryggingu.
Espen Emil Thygesen hjá norsku hugveitunni Agenda segir að ef norsk stjórnvöld teldu öryggistryggingu NATO ekki lengur trúverðuga hefðu þau þegar hafið umræðu um aðild að ESB.
Noregur taki þegar mikinn þátt í varnarsamstarfi ESB og fyrir hinn almenna norska kjósanda sé niðurstaðan líklega sú að kostnaður við fulla aðild vegi þyngra en viðbótarávinningurinn í öryggismálum.
Ísland lítur enn fyrst og fremst á ESB sem markað
Evrópuþingið hefur gengið svo langt að leggja til að öryggisákvæði 42.7 í sáttmálum ESB verði útvíkkað til Noregs sem hluti af nánara varnarsamstarfi.
Noregur telur sig jafnframt hafa sterka stöðu gagnvart Bandaríkjunum vegna mikilvægs hlutverks landsins við eftirlit með rússneska kjarnorkukafbátaflotanum á Kólaskaga.
Á Íslandi virðist öryggisumræðan heldur ekki hafa skapað þann þrýsting í átt að ESB-aðild sem sumir í Brussel höfðu gert ráð fyrir.
Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar bendir því til þess að NATO sé áfram sá vettvangur sem Íslendingar tengja fyrst og fremst við varnir og öryggi. Evrópusambandið sé hins vegar enn að miklu leyti metið út frá efnahagslegum ávinningi, kostnaði, sjávarútvegi, gjaldmiðlamálum og áhrifum aðildar á fullveldi landsins.