Ný umbúðareglugerð Evrópusambandsins kallar á aukna stjórnsýslu og kostnað fyrirtækja sem selja vörur beint til neytenda í fleiri en einu ESB-ríki. Fyrirtæki þurfa að skrá sig vegna framleiðendaábyrgðar í hverju landi þar sem vörurnar eru settar á markað, greiða viðeigandi gjöld og skila upplýsingum um umbúðir. Fyrir íslensk smáfyrirtæki sem selja vörur til margra ESB-ríkja getur þetta þýtt að halda þurfi utan um fjölmörg mismunandi landskerfi.
Reglugerð ESB 2025/40 um umbúðir og umbúðaúrgang, PPWR, tók að meginstefnu til gildi til framkvæmdar 12. ágúst 2026. Með reglugerðinni er meðal annars stefnt að því að draga úr umbúðaúrgangi, auka endurnotkun og endurvinnslu og gera framleiðendur fjárhagslega ábyrga fyrir meðhöndlun umbúða sem þeir setja á markað.
Þótt um sé að ræða eina ESB-reglugerð er framkvæmd framleiðendaábyrgðar, svonefndrar EPR-ábyrgðar, ekki eitt sameiginlegt skráningar- og gjaldakerfi fyrir allan innri markaðinn.
Skráning í hverju landi
Fyrirtæki sem setur umbúðir á markað í fleiri en einu aðildarríki þarf að sinna skyldum sínum í hverju ríki þar sem vörurnar eru settar á markað.
Það felur meðal annars í sér skráningu, þátttöku í viðeigandi framleiðendaábyrgðarkerfi, greiðslu umbúðagjalda og upplýsingagjöf um magn og tegundir umbúða. Þá þurfa fyrirtæki að útnefna viðurkenndan fulltrúa þar sem reglurnar krefjast þess.
Afleiðingin er sú að lítil netverslun sem selur til Þýskalands, Frakklands, Spánar og Ítalíu þarf að eiga við fjögur landskerfi í stað eins samevrópsks kerfis. Fyrirtæki sem selur til neytenda í öllum 27 aðildarríkjum ESB getur því þurft að sinna skráningu og öðrum skyldum í öllum 27 ríkjunum.
Þetta skiptir sérstaklega miklu fyrir lítil fyrirtæki þar sem kostnaðurinn ræðst ekki aðeins af magni umbúðanna. Fastur kostnaður skapast einnig vegna skráninga, umsýslu, skýrslugjafar, framleiðendaábyrgðarkerfa, fulltrúa og sérfræðiráðgjafar.
Smæð fyrirtækis undanþiggur það ekki reglunum
Reglugerðin gerir ráð fyrir einföldunum í tilteknum tilvikum fyrir minni framleiðendur. Fyrirtæki sem setja minna en 10 tonn af umbúðum á markað á ári geta meðal annars notið einfaldari upplýsingaskyldu.
Það felur hins vegar ekki í sér almenna undanþágu frá framleiðendaábyrgð eða skráningu.
Þetta getur skapað sérstakan vanda fyrir mjög litlar netverslanir. Fyrirtæki getur aðeins sent fáa pakka til ákveðins lands en þarf samt að uppfylla þær reglur sem þar gilda um framleiðendaábyrgð.
Kostnaðurinn verður því hlutfallslega mun þyngri fyrir lítið fyrirtæki en stórfyrirtæki sem selur mikið magn inn á sama markað.
Ein lítil evrópsk netverslun hefur áætlað að kostnaður vegna þessara kvaða geti numið um 10.000 evrum á ári, jafnvirði tæplega 1,5 milljóna íslenskra króna. Sú fjárhæð er mat viðkomandi fyrirtækis en ekki fast gjald sem leggst á öll fyrirtæki.
Íslensk fyrirtæki verða fyrir áhrifum
Reglurnar hafa áhrif á íslensk fyrirtæki sem selja vörur beint til neytenda innan Evrópusambandsins þótt reglugerðin hafi ekki enn verið tekin upp í íslenskan rétt.
Ástæðan er sú að íslenskur framleiðandi eða netverslun sem setur vöru í umbúðum á markað í ESB-ríki þarf að uppfylla þær kröfur sem þar gilda.
Íslenskur ullarframleiðandi, handverksfyrirtæki, snyrtivöruframleiðandi eða lítil fjölskyldurekin netverslun sem selur vörur beint til neytenda í mörgum ESB-ríkjum þarf því að takast á við fleiri en eitt EPR-kerfi.
Þetta getur ráðið úrslitum um hvort viðskipti við einstaka markaði borgi sig. Ef árleg sala fyrirtækis til ákveðins ríkis er lítil getur fastur kostnaður við skráningu og umsýslu orðið meiri en hagnaðurinn af viðskiptunum.
Reglugerðin er EES-tæk
Málið hefur einnig beina þýðingu fyrir Ísland vegna EES-samningsins.
Reglugerðin er merkt EES-tæk og er til skoðunar hjá Íslandi, Noregi og Liechtenstein vegna mögulegrar upptöku í EES-samninginn. Hún hefur ekki enn verið tekin inn í samninginn og er því ekki sjálfkrafa orðin hluti íslensks réttar.
Verði reglurnar teknar upp í EES-samninginn og innleiddar hér á landi koma samsvarandi skyldur til framkvæmda á Íslandi.
Þá snýst staðan jafnframt við. Lítil netverslun í Þýskalandi, Frakklandi eða Ítalíu sem selur aðeins lítið magn til Íslands þarf þá að meta hvort kostnaðurinn við að uppfylla íslenskar kröfur réttlæti áframhaldandi sölu til aðeins um 400.000 manna markaðar.
Fyrirtæki getur þá einfaldlega komist að þeirri niðurstöðu að hagkvæmara sé að hætta sendingum til Íslands.
Smærri fyrirtæki standa verr að vígi
Stór alþjóðleg fyrirtæki geta dreift föstum kostnaði við regluvörslu yfir gríðarlega sölu. Þau hafa jafnframt lögfræðideildir, umhverfissérfræðinga og annað starfsfólk sem sinnir skráningum, skýrslugjöf og framleiðendaábyrgð.
Lítið fyrirtæki hefur ekki sama bolmagn
Ef kostnaður við að selja lítið magn til einstakra ríkja verður of mikill geta smærri fyrirtæki hætt sölu til þeirra. Afleiðingin getur orðið minna vöruúrval og minni samkeppni en sterkari staða stórfyrirtækja sem hafa fjárhagslegt bolmagn til að uppfylla kröfurnar á mörgum mörkuðum.
Kostnaður fyrirtækjanna hverfur heldur ekki. Hann getur að lokum færst út í verðlag og þar með til neytenda.
PPWR sýnir því ákveðna mótsögn innan hins sameiginlega innri markaðar. Reglugerðin er sameiginleg en framleiðendaábyrgðin kallar áfram á skráningar, gjaldtöku og stjórnsýslu í einstökum ríkjum.