Lýðræðis- og mannréttindaskrifstofa ÖSE, ODIHR, gerir í nýrri skýrslu alvarlegar athugasemdir við lagaumgjörð, fjármögnun kosningabaráttunnar og fjölmiðlaumhverfið vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar um áframhald aðildarviðræðna Íslands við Evrópusambandið 29. ágúst. Stofnunin telur ástæðu til að senda sérstakt sérfræðingateymi til Íslands til að fylgjast með þessum þáttum.
Reglur um fjármögnun sagðar ófullnægjandi
Ein helsta athugasemd ÖSE snýr að fjármögnun baráttunnar. Stjórnmálaflokkar mega nota eigið fé til að berjast fyrir hvorri niðurstöðu en almennar reglur um fjármál stjórnmálaflokka gilda um þær tekjur og útgjöld.
Öðru máli gegnir um félagasamtök, óformlega hópa og aðra aðila utan stjórnmálaflokka. Þeir falla ekki undir sérstakar reglur um framlög, útgjöld, upplýsingagjöf eða eftirlit vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Ríkisendurskoðun hefur jafnframt ekki eftirlit með fjármálum slíkra aðila.
Í skýrslunni kemur fram að nokkrir viðmælendur ÖSE hafi bent á þetta sem einn helsta veikleika fyrirkomulagsins þar sem skortur á reglum dragi úr gagnsæi og ábyrgð varðandi fjármögnun baráttunnar.
ÖSE bendir einnig á að flestar fyrri tillögur stofnunarinnar varðandi fjármögnun stjórnmálastarfsemi hafi enn ekki verið framkvæmdar. Þar á meðal séu tillögur um fjárhagslega upplýsingagjöf fyrir kjördag, getu eftirlitsaðila til að sinna eftirliti og heimildir hans til að beita skilvirkum og hóflegum viðurlögum.
Engin krafa um jafnvægi í umfjöllun fjölmiðla
ÖSE gerir einnig athugasemdir við reglur um fjölmiðla. Íslensk löggjöf hefur ekki að geyma ítarleg ákvæði um hvernig fjölmiðlar eigi að fjalla um baráttuna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna, þar á meðal kröfu um jafnvægi milli þeirra sem styðja og þeirra sem hafna áframhaldandi aðildarviðræðum.
Í skýrslunni kemur jafnframt fram að nokkrir viðmælendur ÖSE hafi bent á að einkareknir fjölmiðlar hefðu greinanlegar ritstjórnarlegar áherslur og gætu verið nátengdir ákveðnum efnahags- eða hagsmunahópum. Þá komu fram áhyggjur af því að minnkandi fjölmiðlamarkaður gæti haft áhrif á fjölbreytni þeirra upplýsingaveitna sem kjósendur hafa aðgang að. RÚV hyggst vera með sérstaka dagskrá vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar og veita fjórum baráttusamtökum ókeypis útsendingartíma.
Áhyggjur af netbaráttu og upplýsingafölsun
Athugasemdir komu einnig fram vegna kosningabaráttu á samfélagsmiðlum. ÖSE segir nokkra viðmælendur hafa lýst áhyggjum af tilbúinni mögnun efnis, rangfærslum og takmörkuðu eftirliti með kosningabaráttu á netinu.
Stafræna þjónustulöggjöf Evrópusambandsins, Digital Services Act, gildir enn ekki á Íslandi. Samskipti íslenskra stjórnvalda við stærstu samfélagsmiðlafyrirtækin byggjast því á núverandi tengslum og frjálsri samvinnu þeirra.
Sérfræðingar ÖSE koma til Íslands
Þrátt fyrir athugasemdirnar kemur fram að viðmælendur ÖSE hafi almennt mikið traust á hlutleysi og faglegri getu þeirra sem annast framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslunnar. ÖSE vísar einnig til langrar lýðræðishefðar Íslands.
Stofnunin telur engu að síður tilefni til nánari skoðunar á kosningabaráttunni og baráttunni á netinu, fjármögnun og eftirliti með henni auk fjölmiðlaumhverfisins og regluverks þess. ODIHR hefur því mælt með því að sérstakt sérfræðingateymi verði sent til Íslands vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst.
Skýrsluna má lesa í heild með því að smella hér