Hjördís Vilhjálmsdóttir ræddi við Hildigunni Sverrisdóttur, arkitekt og fyrrverandi deildarforseta í arkitektúr, við Listaháskóla Íslands og Guðmund Inga Þóroddsson, formann Afstöðu, réttindafélags fanga, í þættinum Skipulagsmál á Útvarpi Sögu, um fyrirhugaða byggingu öryggisfangelsis á Stóra-Hrauni við hlið Litla-Hrauns. Guðmundur óttast að milljörðum króna verði varið í grunn nýja fangelsisins en framkvæmdir síðan stöðvaðar vegna fjárskorts. Hann segir fjármögnun verkefnisins ekki tryggða og telur að kostnaðurinn geti farið upp í 50 milljarða króna. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Óttast að grunnurinn verði byggður en framkvæmdir stöðvist
Guðmundur lýsti miklum áhyggjum af því að framkvæmdir við nýja fangelsið á Stóra-Hrauni væru hafnar án þess að nægilegt fjármagn hefði verið tryggt til að ljúka byggingunni. Hann sagði vinnu við grunninn þegar vera hafna og óttaðist að honum yrði lokið áður en í ljós kæmi að ekki væru til fjármunir til að halda áfram.
Hann vísaði til samtala sinna við ráðherra og fulltrúa þingnefnda og sagði þau hafa styrkt efasemdir hans um að stjórnvöld myndu verja þeim fjárhæðum sem framkvæmdin krefðist. Að hans sögn hefði aðeins verið veitt fjárheimild fyrir hluta verkefnisins en ekki allri byggingunni.
Guðmundur rifjaði upp að áður hefðu verið áform um að byggja fangelsi á Höfða, þar sem Mjólkursamsalan er nú til húsa en þau hefðu aldrei orðið að veruleika. Hann óttaðist að sambærileg staða gæti komið upp á Stóra-Hrauni, nema nú yrði búið að verja milljörðum í framkvæmdir áður en þær stöðvuðust.
Hann tók þó fram að þetta væri hans eigin ótti og að aðrir hefðu lýst meiri bjartsýni á framgang verkefnisins.
Kostnaðurinn gæti farið úr 33 í 50 milljarða
Guðmundur sagði síðustu kostnaðartölur sem hann hefði séð vegna nýja fangelsisins hafa verið um 33 milljarðar króna. Hann taldi hins vegar hættu á að endanlegur kostnaður yrði mun hærri og gæti jafnvel náð 50 milljörðum.
Hann benti á að fyrirhugað væri að byggja 120 öryggisrými og að slíkar byggingar væru sérstaklega kostnaðarsamar. Búnaður, innréttingar og ýmsir byggingarhlutar þyrftu að uppfylla strangar öryggiskröfur og væru því mun dýrari en í hefðbundnu húsnæði.
Hjördís vakti athygli á því hversu oft kostnaður við opinberar framkvæmdir færi fram úr upphaflegum áætlunum. Hún nefndi fangelsið á Hólmsheiði í því sambandi og rifjaði upp tölur sem hún hafði séð um hækkun byggingarkostnaðar þess.
Skortur á fangelsisrýmum kallar á skjótar lausnir
Guðmundur tók skýrt fram að hann væri ekki andvígur því að byggð yrðu ný fangelsi. Þvert á móti væri brýn þörf á fleiri fangelsisrýmum og nauðsynlegt að bregðast við henni án mikillar tafar.
Ágreiningurinn snerist að hans mati um hvers konar fangelsi ætti að byggja og hvort rétt væri að verja svo miklu fjármagni í eina öryggisbyggingu.
Hann sagði að Afstaða hefði lagt áherslu á aðrar lausnir sem gætu verið ódýrari, hagkvæmari í rekstri og betur til þess fallnar að stuðla að endurhæfingu fanga. Hann hefði kynnt sér slíkar lausnir víða á Norðurlöndum og í öðrum Evrópuríkjum.
Guðmundur óttaðist að gagnrýni á núverandi áform yrði túlkuð sem andstaða við fjölgun fangelsisrýma. Hann sagði fólk hafa varað sig við því að kröfur um endurskoðun gætu tafið framkvæmdirnar en taldi að hægt væri að finna aðrar lausnir án þess að tefja nauðsynlega uppbyggingu um langan tíma.
Óttast að sparnaður bitni á aðbúnaði fanga
Hildigunnur fjallaði um mikilvægi þess að fangelsisbyggingar væru hannaðar út frá skýrri stefnu um tilgang fangavistarinnar. Hún sagði arkitekta að verulegu leyti bundna af þeirri forsögn sem yfirvöld legðu fram, meðal annars um fjölda rýma, skipulag, öryggiskröfur og fjárhagsramma.
Hún gagnrýndi að íslensk stjórnvöld hefðu ekki mótað nægilega skýra heildarsýn á fangelsismál og rannsóknir á því sviði væru takmarkaðar. Afleiðingin gæti orðið sú að byggingar væru hannaðar án þess að nægilegt tillit væri tekið til félagslegra aðstæðna og þarfa þeirra sem þar ættu að dvelja.
Guðmundur sagði þó samráð við Afstöðu hafa verið betra við undirbúning nýja fangelsisins en við byggingu Hólmsheiðar. Arkitektarnir hefðu leitað til félagsins og tekið tillit til athugasemda þess, meðal annars með breytingum á skipulaginu.
Telur nauðsynlegt að endurmeta fjármögnunina
Guðmundur ítrekaði að megináhyggjur sínar snerust um að stjórnvöld væru að hefja umfangsmikla framkvæmd án þess að full fjármögnun lægi fyrir. Hann taldi hættu á að miklir fjármunir færu í undirbúning og grunnvinnu án þess að ný fangelsisrými yrðu tekin í notkun.
Hjördís tók undir mikilvægi þess að vanda undirbúning opinberra framkvæmda og horfa til fyrri reynslu af byggingu fangelsa. Hún lagði jafnframt áherslu á að ný fangelsi ættu að vera hönnuð þannig að þau stuðluðu að betri líðan þeirra sem þar dveldust.
Guðmundur sagði að þótt hann væri ósammála ákvörðuninni um að byggja svo kostnaðarsamt öryggisfangelsi væri hann ekki að hafna þeirri vinnu sem arkitektarnir hefðu þegar lagt í útfærsluna. Hann vildi hins vegar að stjórnvöld tryggðu fjármagn til verkloka og skoðuðu hvort aðrar leiðir gætu skilað fleiri fangelsisrýmum fyrir minna fé.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.