
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra segir ríkissjóð greiða 168 milljarða króna árlega í vaxtakostnað vegna langvarandi hallareksturs sem jafngildir tæplega hálfum milljarði króna á dag. Þetta kom fram í samtali hennar við Arnþrúði Karlsdóttur í síðdegisútvarpinu á Útvarpi Sögu. Kristrún sagði uppsafnaðan halla ríkissjóðs hafa numið 800–850 milljörðum króna og nauðsynlegt væri að ná tökum á ríkisfjármálunum til að draga úr verðbólgu og vaxtabyrði heimilanna. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Langvarandi hallarekstur kostar hálfan milljarð á dag
Kristrún sagði ríkissjóð hafa safnað upp gríðarlegum halla á undanförnum árum. Hluti hans mætti rekja til COVID-faraldursins en hallareksturinn hefði haldið áfram eftir að faraldrinum lauk.
Afleiðingarnar birtust meðal annars í miklum vaxtagreiðslum ríkisins. Árlegur vaxtakostnaður næmi 168 milljörðum króna og því færi nær hálfur milljarður króna á hverjum degi í að greiða vexti.
Kristrún sagði ríkisstjórnina verða að snúa þessari þróun við. Áframhaldandi hallarekstur myndi viðhalda verðbólguþrýstingi og gera erfiðara að skapa skilyrði fyrir lægri vöxtum.
Segir fyrri ríkisstjórnir hafa skilið eftir ófjármögnuð útgjöld
Arnþrúður spurði hvers vegna ríkisstjórnin hefði ekki náð meiri árangri í ríkisfjármálum á þeim tæpu 2 árum sem liðin væru frá stjórnarmyndun. Hún vakti jafnframt athygli á því að aðgerðir til að laga stöðu ríkissjóðs gætu bitnað á heimilum og fyrirtækjum.
Kristrún sagði umfang vandans ekki hafa legið að fullu fyrir þegar ríkisstjórnin tók við. Þótt upplýsingar hefðu verið aðgengilegar þingmönnum hefði annað komið í ljós þegar farið var yfir bókhald ríkisins í heild.
Hún sagði fyrri ríkisstjórnir hafa tekið ákvarðanir um útgjöld án þess að tryggja þeim nægilega fjármögnun. Þar við bættust ytri áföll, meðal annars hækkanir á olíuverði.
Kristrún sagði það verulegan árangur að ríkisstjórninni hefði tekist að snúa vexti ríkisútgjalda við á tæpum tveimur árum. Slík breyting tæki tíma enda þyrfti fyrst að ná yfirsýn yfir skuldbindingar ríkisins.
Vill auka tekjur ríkisins með auðlindagjöldum
Kristrún sagði ríkisstjórnina hafa lagt áherslu á að bæta afkomu ríkissjóðs án þess að leggja meginþungann á almenning.
Hún nefndi auknar tekjur af auðlindagjöldum sem mikilvægan þátt í þeirri stefnu. Samfylkingin hefði lengi talað fyrir sanngjarnari gjaldtöku af nýtingu náttúruauðlinda, meðal annars í sjávarútvegi og ferðaþjónustu.
Að hennar sögn væri verið að innleiða breytingar á gjaldtöku í ferðaþjónustu samhliða öðrum aðgerðum í ríkisfjármálum.
Kristrún sagði nauðsynlegt að stjórnvöld tækju pólitískar ákvarðanir um tekjuöflun og útgjöld í stað þess að láta vaxtahækkanir einar sjá um að draga úr þenslu í hagkerfinu.
Ver kílómetragjaldið og gagnrýnir fyrra fyrirkomulag
Kristrún hafnaði því að kílómetragjaldið legðist fyrst og fremst á almenna borgara með ósanngjörnum hætti.
Hún benti á að áður hefðu eigendur eldri bensín- og dísilbíla greitt stóran hluta kostnaðar við vegakerfið í gegnum eldsneytisgjöld. Þeir sem hefðu fjárhagslegt svigrúm til að kaupa nýja rafmagnsbíla hefðu hins vegar ekki greitt sambærileg gjöld fyrir notkun veganna.
Kílómetragjaldið væri leiðrétting
Kristrún sagði kílómetragjaldið leiðrétta þessa skekkju og jafna þátttöku bifreiðaeigenda í fjármögnun vegakerfisins.
Hún gagnrýndi þá umræðu að breytingin væri fyrst og fremst ný byrði á heimilin og sagði mikilvægt að horfa til þess hvernig kostnaðurinn hefði áður dreifst milli tekjuhópa.
Lægri verðbólga og vextir eiga að bæta afkomu heimilanna
Kristrún sagði vaxtagjöld vera einn stærsta kostnaðarlið heimilanna og aðhald í ríkisfjármálum því mikilvægt til að bæta lífskjör almennings.
Hún benti á að ófjármögnuð ríkisútgjöld gætu aukið verðbólgu og þar með þrýsting á Seðlabankann að halda vöxtum háum.
Að hennar sögn væri ekki hægt að stjórna allri neyslu eða fjárfestingu í hagkerfinu en ríkisstjórnin gæti haft bein áhrif á þau tæplega 2.000 milljarða króna útgjöld sem féllu undir ríkisfjármálin.
Kristrún sagði því ábyrgasta framlag stjórnvalda til að lækka vaxtabyrði almennings vera að draga úr hallarekstri, koma í veg fyrir sóun og tryggja að útgjöld ríkisins væru fjármögnuð.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan
