Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Arnór Sigurjónsson, hernaðarsérfræðing og fyrrverandi starfsmann utanríkisráðuneytisins í varnarmálum í síðdegisútvarpinu um varnir Íslands. Arnór sagði enga almenna lagaheimild vera til þess að kalla íslenska ríkisborgara til vopnaðra varna landsins. Almannavarnir gegni öðru hlutverki og geti ekki komið í stað raunverulegrar varnargetu. Hann telur að Ísland þurfi sjálft að geta brugðist við skyndilegri ógn og tryggt yfirráð yfir hernaðarlega mikilvægum innviðum. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Varnirnar byggjast á tveimur stoðum
Arnþrúður benti á að lítið færi fyrir umræðu um núverandi varnir landsins samhliða umræðunni um mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Arnór svaraði því til að varnir Íslands byggðust á 2 meginstoðum. Annars vegar væri um að ræða aðildina að Atlantshafsbandalaginu frá árinu 1949 og hins vegar tvíhliða varnarsamninginn við Bandaríkin frá árinu 1951. Þessar stoðir væru enn skilgreindar sem hornsteinar íslenskra varna í stefnu stjórnvalda.
Öryggisumhverfið hefði hins vegar gjörbreyst á undanförnum árum. Þar nefndi hann innrás Rússlands í Úkraínu, aukin umsvif rússneska hersins á norðurslóðum og átök í Mið-Austurlöndum. Einnig hefðu orðið breytingar á afstöðu bandarískra stjórnvalda til bandalagsríkja sinna.
Engin heimild til vopnaðrar varnar
Arnþrúður spurði hver bæri ábyrgð á vörnum landsins þegar Ísland væri herlaust og reiddi sig á NATO og varnarsamninginn við Bandaríkin. Arnór sagði ábyrgðina ótvírætt liggja hjá íslenskum stjórnvöldum á hverjum tíma. Þau bæru ábyrgð á öryggi borgaranna og vörnum landsins en hefðu ákveðið að framselja framkvæmdina nær alfarið til NATO og Bandaríkjanna.
Aðspurður um hvort hægt væri að kalla borgara til varna ef hættuástand skapaðist sagði Arnór enga almenna lagaheimild vera til þess að kalla íslenska ríkisborgara til vopnaðra varna landsins. Ákvæði um herkvaðningu íslenskra þegna hefði áður verið í stjórnarskránni en verið tekið úr henni.
Hann telur þessa stöðu varasama fyrir sjálfstætt og fullvalda ríki. Íslendingar vilji tryggja sjálfstæði og öryggi landsins en ætli öðrum að verja það þegar á reynir.
Almannavarnir gegna öðru hlutverki
Í umræðunni kom fram að almannavarnir gætu kallað fólk til borgaralegra verkefna við neyðarástand. Arnþrúður lýsti því sem borgaralegri vinnuskyldu þar sem fólk gæti til dæmis sinnt verklegum verkefnum á vettvangi.
Arnór tók undir að um borgaraleg störf væri að ræða en lagði áherslu á að almannavarnir kæmu ekki í stað hernaðarlegra varna. Kom fram að hlutverk almannavarna væri meðal annars að annast rýmingar, dreifa matvælum, vatni og lyfjum, sinna flutningum, starfa í neyðarskýlum og gæta mikilvægra innviða.
Vopnaðar varnir krefðust sérstaks lagaramma, skipulags, stjórnunar, þjálfunar og búnaðar. Ekki mætti rugla saman eflingu almannavarna og getu landsins til að verjast vopnaðri árás.
Vill geta varið mikilvæga innviði
Arnþrúður spurði hvers vegna ástæða væri til að vantreysta Bandaríkjunum eftir áratugalangt varnarsamstarf sem hefði gengið vel. Bandaríkin hefðu varið Ísland í 70 ár og aldrei reynt að leggja undir sig landssvæði. Arnór svaraði að Bandaríkin hefðu reynst Íslandi ágætlega en ákvarðanir ríkja réðust á endanum af þjóðarhagsmunum þeirra.
Erlend ríki kæmu Íslandi til aðstoðar ef það samræmdist hagsmunum þeirra. Því væri ekki hægt að ganga að því sem vísu að aðstoð bærist alltaf nógu snemma eða yfirleitt þegar á reyndi. Ísland þyrfti þess vegna sjálfstæða og takmarkaða getu til að bregðast við ófyrirséðum atburðum.
Arnór tók fram að hann væri ekki að leggja til stofnun stórs íslensks hers. Nægilegt lið þyrfti þó að vera til staðar til að tryggja hernaðarlega mikilvæga innviði og halda yfirráðum yfir þeim. Þar nefndi hann Keflavíkurflugvöll sérstaklega. Einnig mætti efla lögregluna og koma á fót varaliði innan hennar.
Slík varnargeta ætti ekki að koma í stað aðildarinnar að NATO eða varnarsamningsins við Bandaríkin. Hún myndi bæta við samstarfið og gera íslenskum stjórnvöldum kleift að bregðast sjálf við skyndilegri ógn meðan beðið væri eftir aðstoð bandalagsríkja.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.