Arnþrúður Karlsdóttir ræddi við Guðmund Ólafsson, hagfræðing í síðdegisútvarpinu um stofnanahagfræði og mikilvægi hennar. Guðmundur sagði að Þráinn Eggertsson hefði verið einn merkasti hagfræðingur Íslands og taldi framlag hans til þróunar stofnnarhagfræði hafa skipt miklu máli bæði hér heima og á alþjóðavettvangi. Nefndi Guðmundur sérstakan áhuga Þráins á áhrifum tæknibreytinga og stafrænnar þróunar á stofnanir og hagkerfi. Í þættinum var rætt um hvernig lög, reglur, stjórnsýsla og eignarréttur móta efnahagslega þróun samfélaga. Kom fram að gæði stofnana skipti meira máli fyrir velmegun þjóða en hefðbundnar deilur um kapítalisma og sósíalisma. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Hvað ræður því að sum ríki verða rík?
Guðmundur sagði að kjarni fræðanna væri einmitt að skoða hvernig stofnanir samfélagsins væru skipulagðar og hvernig þær hefðu áhrif á efnahagslega framvindu. Arnþrúður benti á að það þyrfti að taka tillit til hvernig lög, eignaréttur, stjórnmálakerfi og samfélagslegar hefði hefðu áhrit á hagkerfið.
Í því samhengi ræddi Guðmundur um spurningu sem stofnanahagfræðingar hefðu lengi glímt við, nefnilega hvers vegna sum lönd væru rík en önnur fátæk. Að hans mati væri ekki hægt að skýra slíkan mun eingöngu með náttúruauðlindum eða gjaldmiðlum. Miklu meira skipti hvernig samfélög skipulegðu stjórnsýslu sína, vernduðu eignarrétt og byggðu upp traust milli einstaklinga, fyrirtækja og hins opinbera.
Norðurlönd nefnd sem dæmi
Í umræðunni spurði Arnþrúður hvort Norðurlöndin gætu talist dæmi um árangursríkt kerfi þar sem blandað hagkerfi væri við lýði. Guðmundur sagði að þar sæjust skýr merki um að öflug einkafyrirtæki og traustar opinberar stofnanir gætu starfað saman með góðum árangri.
Hann sagði að velmegun Norðurlanda væri ekki síst byggð á skilvirkri stjórnsýslu, stöðugum leikreglum og samfélagslegu trausti. Slíkir þættir væru forsenda þess að markaðir virkuðu eðlilega og fjárfestingar og atvinnulíf gætu dafnað.
Umræða um kapítalisma og sósíalisma of mikil einföldun
Arnþrúður spurði einnig hvers vegna stofnanahagfræðin legði minni áherslu á hefðbundnar deilur um kapítalisma og sósíalisma en aðrar hagfræðikenningar. Guðmundur sagði að slíkar umræður hefðu um langt skeið verið ráðandi í stjórnmálum, en að þær skýrðu oft lítið af raunverulegum árangri eða mistökum samfélaga.
Að hans mati skipti meira máli hvernig stofnanir væru hannaðar og reknar en hvaða hugmyndafræðilega merki stjórnmálaflokkar bæru. Hvort um væri að ræða einkarekstur eða opinberan rekstur yrði ávallt að skoða í samhengi við lög, reglur og stjórnsýslu sem umlyki starfsemina.
Sterkar stofnanir forsenda stöðugleika
Guðmundur lagði áherslu á að ekkert samfélag gæti starfað án traustra stofnana. Hvorki markaðshagkerfi né ríkisrekin kerfi gætu skilað árangri nema til staðar væru skýrar leikreglur, virkt eftirlit og stjórnsýsla sem nyti trausts almennings.
Hann sagði að stofnanahagfræðin beindi athyglinni að þessum grunnþáttum samfélagsins og gæti því oft varpað skýrara ljósi á efnahagslegan árangur ríkja en hefðbundnar hugmyndafræðilegar deilur sem hefðu lengi einkennt stjórnmálaumræðu víða um heim.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.