Pétur Gunnlaugsson ræddi við Björn Jón Bragason, sagnfræðing og lögfræðing, í síðdegisútvarpinu á Útvarpi Sögu, um bókina Veraldarvafstur, sem fjallar um athafnamennina Svein B. Valfells og Svein Valfells yngri. Björn Jón greindi frá því að Sveinn eldri hefði misst innflutningsleyfi frá Bandaríkjunum um það leyti sem Samband íslenskra samvinnufélaga hóf uppbyggingu verksmiðja á Akureyri. Hann sagði pólitísk tengsl hafa skipt miklu í íslensku atvinnulífi á þessum árum, en ekki hefði tekist að staðfesta hvort stjórnmálamenn hefðu staðið að leyfismissinum. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Innflutningsleyfin hurfu þegar samkeppnin harðnaði
Sveinn B. Valfells missti innflutningsleyfi frá Bandaríkjunum um 1950 þegar Samband íslenskra samvinnufélaga var að byggja upp verksmiðjurekstur á Akureyri. Björn Jón sagði þessa atburði hafa farið saman í tíma og að Sveinn hefði þurft að finna nýjar leiðir til að tryggja aðföng fyrir fyrirtæki sín.
Kom fram að Framsóknarflokkurinn á Akureyri hafi verið í sterkri stöðu á þessum tíma og hvort flokksmenn hefðu komið því til leiðar að Sveinn missti leyfin. Björn Jón sagðist ekki hafa fundið gögn sem sýndu nákvæmlega hvernig það hefði gerst. Hann undirstrikaði þó að leyfismissirinn hefði átt sér stað þegar Sambandið var að koma upp verksmiðjum í samkeppni við Svein.
Á þessum tíma réðu innflutningshöft og gjaldeyrisskömmtun miklu um möguleika fyrirtækja til að starfa. Aðgangur að innflutningsleyfum gat ráðið úrslitum um hvort fyrirtæki gætu aflað hráefnis og haldið framleiðslu gangandi. Björn Jón sagði sögu Sveins sýna hversu erfitt hefði verið að stunda atvinnurekstur innan þessa kerfis.
Stóð utan stjórnmálaflokkanna þrátt fyrir pólitískan þrýsting
Björn Jón sagði Svein hafa haft mikla andúð á því flokkspólitíska kerfi sem einkenndi íslenskt viðskiptalíf. Hann hefði ekki verið flokksbundinn þótt hann hefði stutt bæði Sjálfstæðisflokkinn og Sósíalistaflokkinn fjárhagslega.
Sveinn var náinn vinur Einars Olgeirssonar, eins helsta forystumanns íslenskra sósíalista. Sú vinátta hafði vakið grunsemdir um stjórnmálaskoðanir hans og varð meðal annars tilefni ásakana um að hann væri kommúnisti.
Björn Jón rifjaði upp að Sveinn hefði átt í deilum við Bjarna Benediktsson, þáverandi borgarstjóra Reykjavíkur, sem skrifaði harðorðar greinar um hann. Þrátt fyrir það hefði Sveinn átt í samstarfi við Reykjavíkurbæ, meðal annars við stofnun Steypustöðvarinnar.
Pétur spurði hvort Sveinn hefði þurft að vera í góðum tengslum við stjórnmálaflokkana til að komast áfram í atvinnulífinu. Björn Jón sagði það einmitt sérstakt við Svein hversu vel honum hefði tekist að standa utan flokkanna á tímum þegar flestir umsvifamiklir atvinnurekendur væru með einum eða öðrum hætti tengdir pólitískum fylkingum.
Leitaði nýrra viðskiptasambanda í Evrópu
Þegar Sveinn missti innflutningsleyfin brást hann við með því að leita nýrra viðskiptasambanda á meginlandi Evrópu. Árið 1951 fór hann með fjölskyldu sína til Spánar með saltfiskskipi og tók með sér bifreið sem hann hafði keypt.
Frá Spáni ferðaðist fjölskyldan áfram um Evrópu, meðal annars til Hollands, þar sem Sveinn þekkti vefnaðarframleiðendur frá viðskiptaferðum sínum á þriðja áratugnum. Þar tókst honum að koma á nýjum viðskiptasamböndum og tryggja áframhaldandi aðföng.
Björn Jón sagði Svein hafa verið sérstaklega útsjónarsaman viðskiptamann sem hefði jafnan fundið leiðir fram hjá þeim hindrunum sem hann mætti. Ferðin árið 1951 væri gott dæmi um það.
Sveinn Valfells yngri, sem var þá barn, rifjaði síðar upp ferðalagið í samtölum við Björn Jón. Hann mundi meðal annars eftir þeirri miklu fátækt sem ríkti á Spáni og hvernig fólk safnaðist saman til að skoða bandaríska bifreið fjölskyldunnar, enda höfðu margir aldrei séð slíkan bíl.
Ríkisbankarnir höfnuðu lánveitingum til verksmiðjureksturs
Pétur og Björn Jón ræddu einnig hversu erfitt hefði verið fyrir Svein að fjármagna atvinnurekstur á fyrri hluta 20. aldar. Pétur vakti athygli á því að stjórnmálaflokkarnir hefðu haft mikil áhrif á bankakerfið og spurði hvernig Sveini hefði gengið að afla lánsfjár.
Björn Jón sagði Svein hafa leitað til ríkisbankanna þegar hann hugðist byggja verksmiðjuhús fyrir starfsemi sína, en alls staðar fengið synjun. Honum hefði verið tjáð að bankarnir lánuðu til íbúðarhúsnæðis en ekki væri hægt að treysta því að atvinnuhúsnæði héldi verðmæti sínu ef reksturinn færi í þrot.
Lausnin hefði komið þegar Sveinn fékk lán hjá Sparisjóði Reykjavíkur, sem iðnaðarmenn og iðnrekendur höfðu stofnað meðal annars vegna erfiðleika við að fá lánsfyrirgreiðslu í bönkunum. Með því fjármagni gat hann byggt verksmiðjuhús og aukið framleiðslu sína.
Björn Jón taldi að saga Sveins sýndi hvernig atvinnurekendur hefðu þurft að finna eigin lausnir í kerfi þar sem höft, leyfisveitingar og aðgangur að lánsfé settu starfseminni verulegar skorður.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.