Saga samskipta Íslands við stærri Evrópuríki og stofnanir Evrópusambandsins sýnir að þegar hagsmunir smáríkis rekast á hagsmuni stórra ríkja er sanngirnin oft fljót að víkja. Ísland er lítið ríki, fjarri meginlandi Evrópu, háð sjóflutningum, fiskveiðum, útflutningi og orkufrekum iðnaði. Þessi sérstaða hefur þó ítrekað verið hunsuð þegar stærri ríki eða ESB-kerfið hafa talið eigin hagsmuni í húfi.
Landhelgisdeilurnar
Landhelgisdeilurnar eru elsta og skýrasta dæmið. Þegar Ísland færði fiskveiðilögsögu sína út, fyrst í 12 mílur, síðar 50 mílur og loks 200 mílur, mætti landið harðri andstöðu Breta og þýskra útgerðarhagsmuna. Bresk herskip voru send til að verja togara gegn íslenskum stjórnvöldum. Fyrir Íslendinga snerist málið um lífsafkomu þjóðarinnar og vernd fiskimiðanna. Fyrir stórveldin snerist það um að halda aðgangi að auðlindum sem þau höfðu lengi nýtt sér. Þar birtist hið kalda valdajafnvægi Evrópu: smáríkið varð að berjast fyrir rétti sem síðar var viðurkenndur sem eðlilegur réttur strandríkis.
Bankahrunið var okkur góð lexía
Sama mynstur sást í bankahruninu. Þegar breska ríkisstjórnin undir stjórn Gordon Brown beitti neyðarlöggjöf gegn Landsbankanum árið 2008 og frysti eignir bankans í Bretlandi var Ísland sett í stöðu hryðjuverkasamtaka á borð við Hamas og Al-Qaida sem margir Íslendingar upplifðu sem niðurlægjandi og fjandsamlega. Þótt bresk stjórnvöld hafi síðar reynt að draga úr merkingu aðgerðarinnar var lagaramminn beintengdur hryðjuverkalöggjöf. Áhrifin á orðspor Íslands voru gríðarlega neikvæð. Bretland var þá aðildarríki ESB.
Icesave deilan
Icesave deilan fylgdi í kjölfarið. Bretland og Holland kröfðust þess að íslenskir skattgreiðendur þ.e. íslenska ríkið bæri ábyrgð á innistæðum í útibúum einkabanka. Kröfurnar voru gríðarlegar miðað við stærð íslenska hagkerfisins. Íslendingar höfnuðu samningunum í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum og málið endaði fyrir EFTA-dómstólnum, þar sem Ísland hafði betur. En þrýstingurinn var mikill. Hann kom ekki aðeins frá Bretlandi og Hollandi, heldur naut málatilbúnaðurinn einnig stuðnings framkvæmdastjórnar ESB. Þar mátti sjá hvernig smáríki innan EES-kerfisins gat þurft að verja sig gegn pólitísku og stofnanalegu ofríki stærri ríkja.
Tollar ESB á íslenskan kísiliðnað
Nýlegri dæmi má sjá í viðskiptamálum. ESB hefur gripið til verndarráðstafana sem snerta málmblöndur, meðal annars kísiljárn og skyldar vörur, með áhrifum á orkufrekan iðnað á Íslandi. Slíkar aðgerðir sýna hvernig ESB getur beitt markaðsvaldi sínu gegn smáríkjum, jafnvel þegar þau standa innan EES-samstarfsins. EES átti að tryggja frjáls viðskipti og jafna stöðu, en í reynd geta Ísland og Noregur lent undir sömu aðgerðum og þriðju ríki þegar hagsmunir stórra iðnríkja innan ESB kalla á vernd.
ETS-gjöldin og kolefnisskattar ESB
Þá eru ETS-gjöld, FuelEU-reglur og kolefnisgjöld sífellt stærra áhyggjuefni. Þar birtist sérstaða Íslands með afgerandi hætti. Ísland er eyja langt frá meginmarkaði sínum. Landið getur ekki flutt vörur með lestum eða vörubílum yfir landamæri eins og ríki á meginlandi Evrópu. Allt þarf annað hvort að fara með skipum eða flugi. Þegar ESB leggur aukin kolefnisgjöld á flutninga, eldsneyti og orkufrekan iðnað leggst byrðin því hlutfallslega þyngra á Ísland en mörg önnur ríki. Það sem í Brussel er kynnt sem almenn loftslagsstefna getur því orðið að sérstöku samkeppnisálagi á íslenskt samfélag. Þar er ekki tekið nægilegt tillit til legu landsins, fámennis, fjarlægðar frá mörkuðum eða þess að Ísland hefur þegar byggt stóran hluta raforkukerfis síns á endurnýjanlegri orku. Í stað sérlausna blasir við stöðluð regluverksvél sem virðist oft hönnuð fyrir meginland Evrópu en látin ná óbreytt til eyþjóðar í Norður-Atlantshafi.
Ísland getur alls ekki treyst ESB
Lærdómurinn er skýr. Ísland getur ekki treyst því að stærri Evrópuríki eða ESB-stofnanir gæti sjálfkrafa íslenskra hagsmuna. Þegar á reynir ráða stærð, markaðsvald og pólitískir hagsmunir oft meiru en sanngirni. Fyrir smáþjóð á jaðri Evrópu er fullveldi því ekki rómantískt slagorð. Það er nauðsynleg varnarlína gegn ofríki þeirra sem hafa vald til að setja reglurnar, og nota það vald þegar þeim hentar.