Pétur Gunnlaugsson ræddi við Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri í Heimsmálunum um þjóðaratkvæðagreiðsluna um áframhaldandi ESB-vegferð Íslands. Hilmar taldi málið ekki hafa verið undirbúið nægilega vel og sagði umræðuna hafa snúist um of um mögulega lægri vexti. Mun minni athygli hefði beinst að áhættu t.d. vegna skuldastöðu evruríkja, sameiginlegra fjárhagslegra skuldbindinga sem fara vaxandi, stækkunar ESB og breyttrar stöðu í varnar- og öryggismálum. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Kallar eftir upplýstri ákvörðun
Pétur setti fram þá vangaveltu hvort stjórnvöld hefðu átt að láta gera ítarlega úttekt á kostum og áhættu sem fylgdi ESB-aðild áður en þjóðin yrði kölluð að kjörborðinu. Almenningur þyrfti að vita hvaða afleiðingar áframhaldandi vegferð gæti haft áður en ákvörðun væri tekin.
Hilmar tók undir að slík greining hefði þurft að vera mun ítarlegri. Hann sagðist sjálfur hafa reynt að benda á ýmsa galla og áhættuþætti sem þyrfti að huga að og greina betur en þeir hefðu alls ekki fengið nægilega mikla umræðu. Stjórnvöld virtust heldur ekki hlusta á nein rök.
Hann lagði áherslu á að afstaðan þyrfti að byggjast á fullnægjandi upplýsingum hvort sem niðurstaðan yrði já eða nei. Það væri ekki nóg að ræða þá þætti sem töldust líklegir til ávinnings heldur þyrfti einnig að leggja mögulega ókosti og áhættu á borðið. Erfitt er að yfirgefa ESB eftir og leiðin úr myntbandalaginu virðist lokuð.
Umræðan snýst of mikið um vextina
Hilmar sagðist vel skilja hvers vegna háir vextir væru mikilvægt hagsmunamál fyrir skuldsett heimili. Fólk með mikinn vaxtakostnað sæi eðlilega aðlaðandi möguleika í gjaldmiðli sem tengdist lægra vaxtastigi. Þó er evran engin trygging fyrir lægri verðbólgu á Íslandi.
Hann sagði hins vegar vandann við íslenska vexti að mestu leyti liggja í hagstjórninni. Ef hægt væri að ná meiri stöðugleika í kjarasamningum og halda verðbólgu niðri myndu vextir einnig lækka án þess að skipta þyrfti um gjaldmiðil. Laun þyrftu að taka mið af verðbólgumarkmiði og framleiðniaukningu eins og t.d. í Danmörku. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki staðið sig vel í efnahagsmálum. Aðaláherslan er að koma stjórn efnahagsmála til Brussel og Frankfurt.
Pétur benti á að opinberir aðilar hefðu getað hafið vinnu við ítarlegar úttektir um leið og ljóst varð að ríkisstjórnin ætlaði að leggja málið fyrir þjóðina. Hann nefndi Bændasamtökin sem dæmi um aðila sem hefðu sjálf látið vinna ítarlega greiningu á áhrifum ESB-aðildar á sitt svið og spurði hvers vegna sambærileg vinna hefði ekki farið fram víðar.
Áhættan þarf líka að liggja fyrir
Hilmar taldi ýmsa þætti sem gætu skipt Ísland miklu máli hafa fallið í skuggann. Þar væru skuldavandi evrusvæðisins, sameiginlegar fjárhagslegar skuldbindingar ESB sem færu vaxandi, möguleg frekari stækkun sambandsins og sú mikla breyting sem væri að verða á varnar- og öryggismálum Evrópu.
Hann sagði ekki tilganginn vera að draga eingöngu upp dökka mynd heldur að horfast í augu við vandamálin sem Evrópa stæði frammi fyrir. Þau þyrfti að ræða áður en Ísland tæki ákvörðun um að hefja vegferð sem gæti leitt til aðildar.
Varðandi öryggismálin liggur fyrir að ESB verður að sjá meira um sínar varnir án Bandaríkjanna. Þegar ESB verður óháðara Bandaríkjunum í öryggismálum verður utanríkisstefna ESB öðruvísi vegna þess að ESB hefur aðra hagsmuni en Bandaríkin t.d. gagnvart Kína. Ef Ísland fer í ESB fylgir landið sameiginlegri utanríkisstefnu ESB. Þá geta myndast árekstrar milli Bandaríkjanna og Íslands. Ísland hefur engan her og treystir á Bandaríkin. Ísland getur átt á hættu að lenda þarna á milli sem getur skapað ákveðna hættu fyrir öryggi landsins.
Umræðan um ESB að kljúfa þjóðina
Hilmar gagnrýndi jafnframt hvernig umræðan hefði þróast. Fólki væri í auknum mæli skipt upp í já-menn og nei-menn og þeir sem bentu á galla eða áhættu ættu á hættu að vera sjálfkrafa flokkaðir sem andstæðingar.
Hann sagðist ekki líta á sig sem já-mann eða nei-mann heldur vera að benda á atriði sem þyrfti að skoða áður en ákvörðun væri tekin. Viðbrögðin við slíkri gagnrýni væru stundum hörð og umræðan því ekki eins opin og hún þyrfti að vera. Svona á lýðræðisleg umræða ekki að fara fram. Í stað þess að fjalla um efnisleg atriði er ráðist á persónuna.
Hilmar taldi þjóðina þegar klofna í málinu og sagði ESB-vegferð myndi taka mikinn tíma og athygli stjórnvalda ef henni yrði haldið áfram. Á meðan er ekki verið að sinna mikilvægum málum. Að hans mati væri þjóðin því að ganga til atkvæðagreiðslunnar án þess að nægilega ítarleg greining á heildarmyndinni lægi fyrir. Áhersla núverandi stjórnvalda er líka að koma ákvarðanatöku til Brussel.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.