Pétur Gunnlaugsson ræddi við Arnar Þór Jónsson, lögmann og fyrrverandi héraðsdómara, í Heimsmálunum í dag, um þá þróun að stjórnmálamenn vísi mikilvægum pólitískum ákvörðunum til dómstóla og sérfræðinga í stað þess að axla sjálfir ábyrgð á þeim. Arnar Þór gagnrýndi sérstaklega afstöðu Eyjólfs Ármannssonar ráðherra til frumvarps um bókun 35 og varaði við því að slík þróun gæti grafið undan lýðræðislegu hlutverki kjörinna fulltrúa. Pétur vakti athygli á því hvernig aukið vald dómstóla og erlendra stofnana gæti breytt hlutverki Alþingis. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Pólitískar ákvarðanir færast til ókjörinna sérfræðinga
Arnar Þór varaði við því að stjórnmálamenn færðu ábyrgð á mikilvægum samfélagslegum ákvörðunum til dómstóla og sérfræðinga sem almenningur hefði ekki kosið. Með þeirri þróun væri hætta á að pólitískt vald færðist frá kjörnum fulltrúum til stofnana sem kjósendur gætu ekki veitt aðhald með kosningum.
Hann sagði að ef stjórnmálamenn hættu að taka afstöðu til grundvallarmála og létu dómstóla þess í stað skera úr um þau væri verið að breyta hlutverki bæði stjórnmálanna og dómsvaldsins. Stjórnmálin yrðu í reynd ópólitísk á sama tíma og dómstólarnir fengju sífellt pólitískara hlutverk. Niðurstaðan gæti orðið tækniveldi í stað lýðveldis þar sem sérfræðingar og embættismenn færu með raunverulegt ákvörðunarvald án þess að þurfa að svara beint til kjósenda.
Pétur vakti athygli á því að þessi þróun gæti haft áhrif á sjálfa lýðræðisumræðuna. Þegar mikilvægustu ákvarðanirnar væru teknar utan vettvangs kjörinna fulltrúa yrði óljósara hvaða áhrif kjósendur gætu haft á stjórn landsins.
Gagnrýnir breytta afstöðu Eyjólfs Ármannssonar
Arnar Þór tók afstöðu Eyjólfs Ármannssonar til bókunar 35 sem dæmi um þessa þróun. Hann rifjaði upp að Eyjólfur hefði fyrir kosningar talið frumvarp um bókunina brjóta gegn stjórnarskránni. Síðar hefði ráðherrann lýst þeirri afstöðu að Alþingi ætti að afgreiða frumvarpið og eðlilegt væri að Hæstiréttur skæri úr um stjórnskipulegt gildi þess.
Arnar Þór gagnrýndi þá nálgun og spurði hvað fælist í því þegar ráðherra, sem áður hefði talið tiltekna lagabreytingu andstæða stjórnarskránni, vildi engu að síður að þingið afgreiddi hana og dómstólar tækju síðan afstöðu til lögmætisins. Hann taldi að með þessu væri ráðherrann í raun að vísa pólitískri ábyrgð frá sér og yfir á Hæstarétt.
Pétur vakti máls á því hvernig slík þróun gæti breytt stöðu Alþingis. Hann velti fyrir sér hvort starf þingsins hefði þá minna vægi og hvort það gæti smám saman orðið að stofnun sem sinnti fyrst og fremst formlegri afgreiðslu ákvarðana sem teknar væru annars staðar.
Arnar Þór tók undir þessar áhyggjur og sagði að stjórnmálamenn yrðu sjálfir að taka ábyrgð á þeim ákvörðunum sem þeir legðu fyrir Alþingi, ekki síst þegar þær vörðuðu grundvallaratriði íslenskrar stjórnskipunar.
Dómarar þurfa að leysa úr pólitískt viðkvæmum málum
Arnar Þór fjallaði einnig um mörkin milli lögfræðilegrar úrlausnar og pólitískra ákvarðana. Hann sagði að flest dómsmál yrðu leyst á grundvelli lagareglna en í erfiðustu málunum gæti reynt á persónulega sannfæringu, lífsskoðanir og dómgreind þeirra sem sætu í dómarasætinu.
Hann vísaði meðal annars til réttarheimsspekingsins H. L. A. Hart og þeirrar staðreyndar að lög veittu ekki alltaf ótvíræða leiðsögn. Þá skipti máli hvernig dómarar túlkuðu réttarreglur og hvaða sjónarmið þeir legðu til grundvallar.
Dómarar þurfa að varast að skipa sér í fylkingar
Pétur hafði áður í þættinum vakið athygli á því að íslenskir dómarar hefðu tjáð sig opinberlega um stjórnskipuleg átök í Póllandi á árinu 2015. Hann gagnrýndi að dómarar tækju afstöðu í slíkum málum og spurði hvaða hlutverki þeir gegndu þegar þeir blönduðu sér í pólitískan ágreining erlendis.
Arnar Þór sagði að varast bæri að skipa sér í fylkingar í slíkum deilum án þess að hafa kynnt sér lagalegan grundvöll þeirra. Hann taldi jafnframt mikilvægt að almenningur áttaði sig á því að niðurstöður dómstóla í viðkvæmum málum gætu haft verulegar pólitískar afleiðingar.
Alþingi geti smám saman misst áhrif sín
Pétur bar þróunina saman við breytingar á stjórnskipulagi Rómar þegar keisaradæmið tók við af rómverska lýðveldinu. Hann rifjaði upp að öldungadeildin hefði áður verið ein valdamesta stofnun ríkisins en með tímanum misst áhrif sín og orðið líkari borgarstjórn.
Hann vísaði til þess hvort sambærileg þróun gæti orðið á Íslandi ef ákvarðanavald færðist smám saman frá Alþingi til erlendra stofnana og annarra handhafa valds. Þingið gæti þá haldið áfram að starfa þótt raunveruleg áhrif þess á mikilvægustu ákvarðanirnar minnkuðu.
Arnar Þór tók undir samanburðinn og sagði að Alþingi gæti orðið að afgreiðslustofnun sem sinnti formlegri meðferð mála án þess að hafa raunverulegt vald yfir efni þeirra. Hann tengdi þá hættu sérstaklega við frumvarpið um bókun 35 og afleiðingar þess fyrir íslenskt löggjafarvald.
Pétur dró einnig fram að fullveldi snerist um hver færi með endanlegt vald á tilteknu landsvæði. Arnar Þór tók undir það og hafnaði þeirri hugmynd að fullveldi yrði einfaldlega skilgreint sem sameiginlegur valdahlutur ríkja í alþjóðlegu samstarfi.
Kjósendur geti ekki skipt út raunverulegum valdhöfum
Arnar Þór sagði lýðræðið byggjast á því að almenningur gæti skipt um þá sem færu með pólitískt vald. Þegar ákvarðanir færðust hins vegar til embættismanna, dómstóla eða stofnana utan landsins væri sú leið til aðhalds ekki lengur fyrir hendi með sama hætti.
Hann taldi að stjórnmálamenn væru að færast nær hver öðrum í grundvallarmálum og að kjósendur ættu sífellt erfiðara með að greina raunverulegan mun á stjórnmálaflokkum. Um leið væri ákvarðanavald um stór mál fært frá þeim sem kosnir hefðu verið til að fara með það.
Varar við áhrifum frá erlendum stofnunum
Pétur tók undir að þróunin gæti breytt eðli lýðræðislegrar umræðu á Íslandi. Hann hafði jafnframt áhyggjur af því að aukin áhrif erlendra stofnana gætu skapað hagsmuni sem gerðu stjórnmálamönnum og embættismönnum síður kleift að standa gegn ákvörðunum sem kæmu utan frá.
Arnar Þór sagði mikilvægt að viðurkenna að dómstólar þyrftu stundum að leysa úr pólitískt viðkvæmum álitamálum. Það leysti stjórnmálamenn þó ekki undan ábyrgð á eigin ákvörðunum. Hann kallaði eftir upplýstari umræðu um mörkin milli löggjafarvalds, framkvæmdarvalds og dómsvalds og varaði við að færa sífellt meiri völd til stofnana sem almenningur hefði takmarkaða möguleika á að veita lýðræðislegt aðhald.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.