Pétur Gunnlaugsson ræddi við Hilmar Þór Hilmarsson prófessor við Háskólann á Akureyri í Síðdegisútvarpinu á Útvarpi Sögu um stöðu Íslands í varnar- og öryggismálum. Hilmar sagði legu Íslands á Norður-Atlantshafi gera það að verkum að þjóðaröryggishagsmunir Íslands og Bandaríkjanna færu saman. Hann taldi núverandi fyrirkomulag með NATO-aðild og tvíhliða varnarsamningi við Bandaríkin skásta kostinn fyrir Ísland og sagði ESB-aðild ekki bæta þar neinu við sem skipti máli. Hlusta má á þáttinn í spilaranum hér að neðan.
Ísland í lykilstöðu í Norður-Atlantshafi
Hilmar sagði Ísland vera í allt annarri landfræðilegri stöðu en Finnland, Eystrasaltsríkin og önnur ríki á meginlandi Evrópu. Ísland ætti hvorki landamæri né efnahagslögsögu að Rússlandi og væri því á mun hættuminna svæði en löndin á meginlandinu. Við erum í mun minni hættu en hin Norðurlöndin sem eru á meginlandi Evrópu að ekki sé talað um Eystrasaltsríkin og Finnland sem nú eru með hættuleg landamæri. Samskipti þessara landa við Rússland munu verða slæm í fyrirsjáanlegri framtíð. Átök geta brotist út.
Staðsetning landsins gerði Ísland hins vegar mikilvægt fyrir varnir Norður-Ameríku. Bandaríkin þurfa að tryggja að ekkert annað stórveldi nái tökum á Íslandi og hafsvæðinu umhverfis landið. Hilmar sagði stórveldi ávallt setja eigin þjóðaröryggi í forgang og í þessu tilfelli færu hagsmunir Íslands og Bandaríkjanna saman, væru í raun þeir sömu.
Varnarsamstarfið hefur í meginatriðum gengið vel í áratugi. Þótt fáir bandarískir hermenn væru að jafnaði á Keflavíkurflugvelli væri innviðum þar haldið við og unnt að auka viðbúnað með skömmum fyrirvara ef á þarf að halda.
ESB var ekki stofnað sem varnarbandalag
Pétur og Hilmar ræddu jafnframt þá miklu breytingu sem orðið hefði á öryggisumhverfi Evrópu. Hilmar benti á að ESB hefði upphaflega verið byggt upp sem pólitískt og efnahagslegt samstarf en ekki sem varnarbandalag. Öryggi Evrópu hafi að stórum hluta verið byggt upp af NATO-aðild með Bandaríkin í forystu. ESB gat því einbeitt sér að efnahagsuppbyggingu og var í raun undir öryggisregnhlíf Bandaríkjanna. Nú eru Bandaríkin komin í harða stórveldasamkeppni við Kína og Asía skiptir nú meira máli í þeirra augum en Evrópa.
Nú væri staðan að breytast í grundvallaratriðum. Evrópuríki eru og verða undir auknum þrýstingi um að taka meiri ábyrgð á eigin vörnum og umræða væri þegar komin af stað um sameiginlegan her ESB þar sem öll aðildarríki taka þátt.
Hilmar taldi Ísland ekki geta gengið út frá því að landið yrði varanlega undanþegið þátttöku ef slíkur her yrði settur á laggirnar. Hilmar lýsti því sem draumórum að Ísland gæti fengið sambærilega sérstöðu innan slíks herafla og landið fékk þegar það gekk herlaust inn í NATO árið 1949.
Ísland gæti þurft að leggja til hermenn í sameiginlegan her
Pétur spurði sérstaklega hvort Ísland gæti staðið frammi fyrir kröfu um að leggja hermenn til sameiginlegs ESB-hers ef slíkur her yrði stofnaður eftir að landið gengi í sambandið.
Hilmar taldi óraunhæft að ætla að Ísland yrði undanþegið slíkri þátttöku til frambúðar. Ef sameiginlegur her yrði byggður upp og Ísland væri orðið aðildarríki yrði að hans mati fyrr eða síðar gerð krafa um íslenska þátttöku.
Hann taldi jafnframt ólíklegt að mikil pólitísk sátt yrði hér á landi um að senda íslensk ungmenni til þátttöku í stríðsátökum á meginlandi Evrópu. Þess vegna þyrfti að ræða þessa mögulegu þróun áður en ákvörðun væri tekin um ESB-vegferðina en ekki eftir að Ísland væri orðið aðildarríki.
Vill efla Landhelgisgæsluna enda myndi það koma sér vel fyrir Ísland og Bandaríkin
Hilmar sagði Ísland engu að síður geta gert meira til eigin varna og öryggis. Þar lagði hann sérstaka áherslu á að efla Landhelgisgæsluna.
Hann lýsti henni sem lítilli en samt öflugri stofnun með vel þjálfað starfsfólk og taldi hægt að styrkja hana enn frekar. Ísland gæti aukið getu sína til björgunar og eftirlits á Norður-Atlantshafi og þannig lagt meira af mörkum til eigin öryggis og samstarfs við bandalagsríkin.
Hilmar taldi jafnframt eðlilegt að Bandaríkin gerðu í framtíðinni meiri kröfur um framlag Íslands til sameiginlegra öryggishagsmuna. Það þyrfti þó ekki að felast í því að stofna íslenskan her eða senda hermenn í stríð heldur mætti styrkja þá getu sem skipti máli vegna staðsetningar landsins. Ísland er siglingaþjóð og við getum vel gert meira til að tryggja eftirlit og öryggi á Norður-Atlantshafi sem kæmi sér vel fyrir bæði Ísland og Bandaríkin.
Hlusta má á ítarlegri umfjöllun í spilaranum hér að neðan.